Quintus Horatius Flaccus
Carmina


Horatius

E-Text: The Latin Library.


Liber primus

    I    II    III    IV    V    VI    VII    VIII    IX    X    XI    XII    XIII    XIV    XV    XVI    XVII    XVIII    XIX    XX    XXI    XXII    XXIII    XXIV    XXV    XXVI    XXVII    XXVIII    XXIX    XXX    XXXI    XXXII    XXXIII    XXXIV    XXXV    XXXVI    XXXVII    XXXVIII

Liber secundus

    I    II    III    IV    V    VI    VII    VIII    IX    X    XI    XII    XIII    XIV    XV    XVI    XVII    XVIII    XIX    XX

Liber tertius

    I    II    III    IV    V    VI    VII    VIII    IX    X    XI    XII    XIII    XIV    XV    XVI    XVII    XVIII    XIX    X    XXI    XXII    XXIII    XXIV    XXV    XXVI    XXVII    XXVIII    XXIX    XXX

Liber quartus

    I    II    III    IV    V    VI    VII    VIII    IX    X    XI    XII    XIII    XIV    XV

Carmen Saeculare


 

 

LIBER PRIMUS

 

I

Maecenas atauis edite regibus,

o et praesidium et dulce decus meum,

sunt quos curriculo puluerem Olympicum

collegisse iuuat metaque feruidis

euitata rotis palmaque nobilis               5

terrarum dominos euehit ad deos;

hunc, si mobilium turba Quiritium

certat tergeminis tollere honoribus;

illum, si proprio condidit horreo

quicquid de Libycis uerritur areis.               10

Gaudentem patrios findere sarculo

agros Attalicis condicionibus

numquam demoueas, ut trabe Cypria

Myrtoum pauidus nauta secet mare.

Luctantem Icariis fluctibus Africum               15

mercator metuens otium et oppidi

laudat rura sui; mox reficit rates

quassas, indocilis pauperiem pati.

Est qui nec ueteris pocula Massici

nec partem solido demere de die               20

spernit, nunc uiridi membra sub arbuto

stratus, nunc ad aquae lene caput sacrae.

Multos castra iuuant et lituo tubae

permixtus sonitus bellaque matribus

detestata. Manet sub Ioue frigido               25

uenator tenerae coniugis inmemor,

seu uisa est catulis cerua fidelibus,

seu rupit teretis Marsus aper plagas.

Me doctarum hederae praemia frontium

dis miscent superis, me gelidum nemus               30

Nympharumque leues cum Satyris chori

secernunt populo, si neque tibias

Euterpe cohibet nec Polyhymnia

Lesboum refugit tendere barbiton.

Quod si me lyricis uatibus inseres,               35

sublimi feriam sidera uertice.

 

II

Iam satis terris niuis atque dirae

grandinis misit Pater et rubente

dextera sacras iaculatus arces

     terruit Vrbem,

terruit gentis, graue ne rediret               5

saeculum Pyrrhae noua monstra questae,

omne cum Proteus pecus egit altos

     uisere montis,

piscium et summa genus haesit ulmo,

nota quae sedes fuerat columbis,               10

et superiecto pauidae natarunt

      aequore dammae.

Vidimus flauom Tiberim retortis

litore Etrusco uiolenter undis

ire deiectum monumenta regis               15

     templaque Vestae,

Iliae dum se nimium querenti

iactat ultorem, uagus et sinistra

labitur ripa Ioue non probante

     uxorius amnis.               20

Audiet ciuis acuisse ferrum,

quo graues Persae melius perirent,

audiet pugnas uitio parentum

     rara iuuentus.

Quem uocet diuum populus ruentis               25

imperi rebus? Prece qua fatigent

uirgines sanctae minus audientem

     carmina Vestam?

Cui dabit partis scelus expiandi

Iuppiter? Tandem uenias precamur,               30

nube candentis umeros amictus,

     augur Apollo,

siue tu mauis, Erycina ridens,

quam Iocus circumuolat et Cupido,

siue neglectum genus et nepotes               35

     respicis, auctor,

heu nimis longo satiate ludo,

quem iuuat clamor galeaeque leues,

acer et Mauri peditis cruentum

      uoltus in hostem,               40

siue mutata iuuenem figura

ales in terris imitaris, almae

filius Maiae, patiens uocari

     Caesaris ultor.

Serus in caelum redeas diuque               45

laetus intersis populo Quirini,

neue te nostris nitiis iniquum

     ocior aura

tollat; hic magnos potius triumphos,

hic ames dici pater atque princeps,               50

neu sinas Medos equitare inultos

     te duce, Caesar.

 

III

     Sic te diua potens Cypri,

sic fratres Helenae, lucida sidera,

     uentorumque regat pater

obstrictis aliis praeter Iapyga,

      nauis, quae tibi creditum               5

debes Vergilium; finibus Atticis

     reddas incolumem precor

et serues animae dimidium meae.

     Illi robur et aes triplex

circa pectus erat, qui fragilem truci               10

     commisit pelago ratem

primus, nec timuit praecipitem Africum

     decertantem Aquilonibus

nec tristis Hyadas nec rabiem Noti,

      quo non arbiter Hadriae               15

maior, tollere seu ponere uolt freta.

     Quem mortis timuit gradum

qui siccis oculis monstra natantia,

     qui uidit mare turbidum et

infamis scopulos Acroceraunia?               20

     Nequicquam deus abscidit

prudens Oceano dissociabili

     terras, si tamen impiae

non tangenda rates transiliunt uada.

      Audax omnia perpeti               25

gens humana ruit per uetitum nefas;

     audax Iapeti genus

ignem fraude mala gentibus intulit;

     post ignem aetheria domo

subductum macies et noua febrium               30

     terris incubuit cohors

semotique prius tarda necessitas

     leti corripuit gradum.

Expertus uacuum Daedalus aera

      pennis non homini datis;               35

perrupit Acheronta Herculeus labor.

     Nil mortalibus ardui est;

caelum ipsum petimus stultitia neque

     per nostrum patimur scelus

iracunda Iouem ponere fulmina.               40

 

IV

Soluitur acris hiems grata uice ueris et Fauoni

     trahuntque siccas machinae carinas,

ac neque iam stabulis gaudet pecus aut arator igni

     nec prata canis albicant pruinis.

Iam Cytherea choros ducit Venus imminente luna               5

     iunctaeque Nymphis Gratiae decentes

alterno terram quatiunt pede, dum grauis Cyclopum

     Volcanus ardens uisit officinas.

Nunc decet aut uiridi nitidum caput impedire myrto

      aut flore, terrae quem ferunt solutae;               10

nunc et in umbrosis Fauno decet immolare lucis,

     seu poscat agna siue malit haedo.

Pallida Mors aequo pulsat pede pauperum tabernas

     regumque turris. O beate Sesti,

uitae summa breuis spem nos uetat inchoare longam.               15

     Iam te premet nox fabulaeque Manes

et domus exilis Plutonia, quo simul mearis,

     nec regna uini sortiere talis

nec tenerum Lycidan mirabere, quo calet iuuentus

      nunc omnis et mox uirgines tepebunt.               20

 

V

Quis multa gracilis te puer in rosa

perfusus liquidis urget odoribus

     grato, Pyrrha, sub antro?

     cui flauam religas comam,

simplex munditiis? Heu quotiens fidem               5

mutatosque deos flebit et aspera

     nigris aequora uentis

     emirabitur insolens,

qui nunc te fruitur credulus aurea,

qui semper uacuam, semper amabilem               10

     sperat, nescius aurae

     fallacis. Miseri, quibus

intemptata nites. Me tabula sacer

uotiua paries indicat uuida

      suspendisse potenti

     uestimenta maris deo.               15

 

VI

Scriberis Vario fortis et hostium

uictor, Maeonii carminis alite,

quam rem cumque ferox nauibus aut equis

     miles te duce gesserit.

Nos, Agrippa, neque haec dicere nec grauem               5

Pelidae stomachum cedere nescii,

nec cursus duplicis per mare Vlixei

     nec saeuam Pelops domum

conamur, tenues grandia, dum pudor

inbellisque lyrae Musa potens uetat               10

laudes egregii Caesaris et tuas

     culpa deterere ingeni.

Quis Martem tunica tectum adamantina

digne scripserit aut puluere Troico

nigrum Merionen aut ope Palladis               15

     Tydiden superis parem?

Nos conuiuia, nos proelia uirginum

sectis in iuuenes unguibus acrium

cantamus, uacui siue quid urimur

      non praeter solitum leues.               20

 

VII

Laudabunt alii claram Rhodon aut Mytilenen

     aut Ephesum bimarisue Corinthi

moenia uel Baccho Thebas uel Apolline Delphos

     insignis aut Thessala Tempe;

sunt quibus unum opus est intactae Palladis urbem               5

     carmine perpetuo celebrare et

undique decerptam fronti praeponere oliuam;

     plurimus in Iunonis honorem

aptum dicet equis Argos ditesque Mycenas:

      me nec tam patiens Lacedaemon               10

nec tam Larisae percussit campus opimae

     quam domus Albuneae resonantis

et praeceps Anio ac Tiburni lucus et uda

     mobilibus pomaria riuis.

Albus ut obscuro deterget nubila caelo               15

     saepe Notus neque parturit imbris

perpetuo, sic tu sapiens finire memento

     tristitiam uitaeque labores

molli, Plance, mero, seu te fulgentia signis

      castra tenent seu densa tenebit               20

Tiburis umbra tui. Teucer Salamina patremque

     cum fugeret, tamen uda Lyaeo

tempora populea fertur uinxisse corona,

     sic tristis affatus amicos:

'Quo nos cumque feret melior fortuna parente,               25

     ibimus, o socii comitesque.

Nil desperandum Teucro duce et auspice Teucro:

     certus enim promisit Apollo

ambiguam tellure noua Salamina futuram.

      O fortes peioraque passi

mecum saepe uiri, nunc uino pellite curas;               30

     cras ingens iterabimus aequor.'

 

VIII

     Lydia, dic, per omnis

te deos oro, Sybarin cur properes amando

     perdere, cur apricum

oderit Campum, patiens pulueris atque solis,

      cur neque militaris               5

inter aequalis equitet, Gallica nec lupatis

     temperet ora frenis.

Cur timet flauum Tiberim tangere? Cur oliuum

     sanguine uiperino

cautius uitat neque iam liuida gestat armis               10

     bracchia, saepe disco

saepe trans finem iaculo nobilis expedito?

     quid latet, ut marinae

filium dicunt Thetidis sub lacrimosa Troia

      funera, ne uirilis               15

cultus in caedem et Lycias proriperet cateruas?

 

IX

Vides ut alta stet niue candidum

Soracte nec iam sustineant onus

     siluae laborantes geluque

     flumina constiterint acuto?

Dissolue frigus ligna super foco               5

large reponens atque benignius

     deprome quadrimum Sabina,

     o Thaliarche, merum diota.

 

Permitte diuis cetera, qui simul

strauere uentos aequore feruido               10

     deproeliantis, nec cupressi

     nec ueteres agitantur orni.

Quid sit futurum cras, fuge quaerere, et

quem fors dierum cumque dabit, lucro

      adpone nec dulcis amores

     sperne, puer, neque tu choreas,               15

donec uirenti canities abest

morosa. Nunc et Campus et areae

     lenesque sub noctem susurri

      composita repetantur hora,

nunc et latentis proditor intumo               20

gratus puellae risus ab angulo

     pignusque dereptum lacertis

     aut digito male pertinaci.

 

X

Mercuri, facunde nepos Atlantis,

qui feros cultus hominum recentum

uoce formasti catus et decorae

     more palaestrae,

te canam, magni Iouis et deorum               5

nuntium curuaeque lyrae parentem,

callidum quicquid placuit iocoso

     condere furto.

Te, boues olim nisi reddidisses

per dolum amotas, puerum minaci               10

uoce dum terret, uiduus pharetra

     risit Apollo.

Quin et Atridas duce te superbos

Ilio diues Priamus relicto

Thessalosque ignis et iniqua Troiae               15

     castra fefellit.

Tu pias laetis animas reponis

sedibus uirgaque leuem coerces

aurea turbam, superis deorum

      gratus et imis.               20

 

XI

Tu ne quaesieris (scire nefas) quem mihi, quem tibi

finem di dederint, Leuconoe, nec Babylonios

temptaris numeros. Vt melius quicquid erit pati!

Seu pluris hiemes seu tribuit Iuppiter ultimam,

quae nunc oppositis debilitat pumicibus mare               5

Tyrrhenum, sapias, uina liques et spatio breui

spem longam reseces. Dum loquimur, fugerit inuida

aetas: carpe diem, quam minimum credula postero.

 

XII

Quem uirum aut heroa lyra uel acri

tibia sumis celebrare, Clio?

Quem deum? Cuius recinet iocosa

     nomen imago

aut in umbrosis Heliconis oris               5

aut super Pindo gelidoue in Haemo?

Vnde uocalem temere insecutae

     Orphea siluae

arte materna rapidos morantem

fluminum lapsus celerisque uentos,               10

blandum et auritas fidibus canoris

     ducere quercus.

Quid prius dicam solitis parentis

laudibus, qui res hominum ac deorum,

qui mare ac terras uariisque mundum               15

     temperat horis?

Vnde nil maius generatur ipso

nec uiget quicquam simile aut secundum;

proximos illi tamen occupabit

      Pallas honores.               20

Proeliis audax, neque te silebo,

Liber, et saeuis inimica uirgo

beluis, nec te, metuende certa

     Phoebe sagitta.

Dicam et Alciden puerosque Ledae,               25

hunc equis, illum superare pugnis

nobilem; quorum simul alba nautis

     stella refulsit,

defluit saxis agitatus umor,

concidunt uenti fugiuntque nubes               30

et minax, quod sic uoluere, ponto

     unda recumbit.

Romulum post hos prius an quietum

Pompili regnum memorem, an superbos

Tarquini fasces, dubito, an Catonis               35

     nobile letum.

Regulum et Scauros animaeque magnae

prodigum Paulum superante Poeno

gratus insigni referam Camena

      Fabriciumque.               40

Hunc et incomptis Curium capillis

utilem bello tulit et Camillum

saeua paupertas et auitus apto

     cum lare fundus.

Crescit occulto uelut arbor aeuo               45

fama Marcelli; micat inter omnis

Iulium sidus, uelut inter ignis

     luna minores.

Gentis humanae pater atque custos,

orte Saturno, tibi cura magni               50

Caesaris fatis data: tu secundo

     Caesare regnes.

Ille seu Parthos Latio imminentis

egerit iusto domitos triumpho

siue subiectos Orientis orae               55

     Seras et Indos,

te minor laetum reget aequus orbem:

tu graui curru quaties Olympum,

tu parum castis inimica mittes

      fulmina lucis.               60

 

XIII

     Cum tu, Lydia, Telephi

ceruicem roseam, cerea Telephi

     laudas bracchia, uae, meum

feruens difficili bile tumet iecur.

      Tunc nec mens mihi nec color

certa sede manet, umor et in genas               5

     furtim labitur, arguens

quam lentis penitus macerer ignibus.

     Vror, seu tibi candidos

turparunt umeros inmodicae mero               10

     rixae, siue puer furens

inpressit memorem dente labris notam.

     Non, si me satis audias,

speres perpetuum dulcia barbare

      laedentem oscula, quae Venus               15

quinta parte sui nectaris imbuit.

     Felices ter et amplius

quos inrupta tenet copula nec malis

     diuolsus querimoniis

suprema citius soluet amor die.               20

 

XIV

O nauis, referent in mare te noui

fluctus. O quid agis? Fortiter occupa

     portum. Nonne uides ut

     nudum remigio latus,

et malus celeri saucius Africo               5

antemnaque gemant ac sine funibus

     uix durare carinae

     possint imperiosius

aequor? Non tibi sunt integra lintea,

non di, quos iterum pressa uoces malo.               10

     Quamuis Pontica pinus,

     siluae filia nobilis,

iactes et genus et nomen inutile:

nil pictis timidus nauita puppibus

      fidit. Tu, nisi uentis               15

     debes ludibrium, caue.

Nuper sollicitum quae mihi taedium,

nunc desiderium curaque non leuis,

     interfusa nitentis

      uites aequora Cycladas.               20

 

XV

Pastor cum traheret per freta nauibus

Idaeis Helenen perfidus hospitam,

ingrato celeris obruit otio

     uentos ut caneret fera

Nereus fata: 'Mala ducis aui domum               5

quam multo repetet Graecia milite,

coniurata tuas rumpere nuptias

     et regnum Priami uetus.

Heu, heu, quantus equis, quantus adest uiris

sudor! Quanta moues funera Dardanae               10

genti! Iam galeam Pallas et aegida

     currusque et rabiem parat.

Nequicquam Veneris praesidio ferox

pectes caesariem grataque feminis

inbelli cithara carmina diuides;               15

     nequicquam thalamo grauis

hastas et calami spicula Cnosii

uitabis strepitumque et celerem sequi

Aiacem: tamen, heu serus, adulteros

      crines puluere collines.

Non Laertiaden, exitium tuae               20

gentis, non Pylium Nestora respicis?

Vrgent inpauidi te Salaminius

     Teucer, te Sthenelus sciens

pugnae, siue opus est imperitare equis,               25

non auriga piger; Merionen quoque

nosces. Ecce furit te reperire atrox

     Tydides melior patre,

quem tu, ceruus uti uallis in altera

uisum parte lupum graminis inmemor,               30

sublimi fugies mollis anhelitu,

     non hoc pollicitus tuae.

Iracunda diem proferet Ilio

matronisque Phrygum classis Achillei;

post certas hiemes uret Achaicus               35

     ignis Iliacas domos.'

 

XVI

O matre pulchra filia pulchrior,

quem criminosis cumque uoles modum

     pones iambis, siue flamma

     siue mari libet Hadriano.

Non Dindymene, non adytis quatit               5

mentem sacerdotum incola Pythius,

     non Liber aeque, non acuta

     sic geminant Corybantes aera,

tristes ut irae, quas neque Noricus

deterret ensis nec mare naufragum               10

     nec saeuus ignis nec tremendo

     Iuppiter ipse ruens tumultu.

Fertur Prometheus addere principi

limo coactus particulam undique

      desectam et insani leonis

     uim stomacho apposuisse nostro.               15

Irae Thyesten exitio graui

strauere et altis urbibus ultimae

     stetere causae, cur perirent

      funditus inprimeretque muris               20

hostile aratrum exercitus insolens.

Conpesce mentem: me quoque pectoris

     temptauit in dulci iuuenta

     feruor et in celeres iambos

misit furentem. Nunc ego mitibus               25

mutare quaero tristia, dum mihi

     fias recantatis amica

     opprobriis animumque reddas.

 

XVII

Velox amoenum saepe Lucretilem

mutat Lycaeo Faunus et igneam

     defendit aestatem capellis

     usque meis pluuiosque uentos.

Inpune tutum per nemus arbutos               5

quaerunt latentis et thyma deuiae

     olentis uxores mariti

     nec uiridis metuunt colubras

nec Martialis haediliae lupos,

utcumque dulci, Tyndari, fistula               10

     ualles et Vsticae cubantis

     leuia personuere saxa.

Di me tuentur, dis pietas mea

et Musa cordi est. Hic tibi copia

      manabit ad plenum benigno

     ruris honorum opulenta cornu;               15

hic in reducta ualle Caniculae

uitabis aestus et fide Teia

     dices laborantis in uno

      Penelopen uitreamque Circen;               20

hic innocentis pocula Lesbii

duces sub umbra nec Semeleius

     cum Marte confundet Thyoneus

     proelia nec metues proteruum

suspecta Cyrum, ne male dispari               25

incontinentis iniciat manus

     et scindat haerentem coronam

     crinibus inmeritamque uestem.

 

XVIII

Nullam, Vare, sacra uite prius seueris arborem

circa mite solum Tiburis et moenia Catili;

siccis omnia nam dura deus proposuit neque

mordaces aliter diffugiunt sollicitudines.

Quis post uina grauem militiam aut pauperiem crepat?               5

Quis non te potius, Bacche pater, teque decens Venus?

Ac ne quis modici transiliat munera Liberi,

Centaurea monet cum Lapithis rixa super mero

debellata, monet Sithoniis non leuis Euhius,

cum fas atque nefas exiguo fine libidinum               10

discernunt auidi. Non ego te, candide Bassareu,

inuitum quatiam nec uariis obsita frondibus

sub diuum rapiam. Saeua tene cum Berecyntio

cornu tympana, quae subsequitur caecus amor sui

et tollens uacuum plus nimio gloria uerticem               15

arcanique fides prodiga, perlucidior uitro.

 

XIX

     Mater saeua Cupidinum

Thebanaeque iubet me Semelae puer

     et lasciua Licentia

finitis animum reddere amoribus.

      Vrit me Glycerae nitor               5

splendentis Pario marmore purius;

     urit grata proteruitas

et uoltus nimium lubricus aspici.

     In me tota ruens Venus

Cyprum deseruit, nec patitur Scythas               10

     aut uersis animosum equis

Parthum dicere nec quae nihil attinent.

     Hic uiuum mihi caespitem, hic

uerbenas, pueri, ponite turaque

      bimi cum patera meri:

mactata ueniet lenior hostia.               15

 

XX

Vile potabis modicis Sabinum

cantharis, Graeca quod ego ipse testa

conditum leui, datus in theatro

     cum tibi plausus,

care Maecenas eques, ut paterni               5

fluminis ripae simul et iocosa

redderet laudes tibi Vaticani

     montis imago.

Caecubum et prelo domitam Caleno

tu bibes uuam; mea nec Falernae               10

temperant uites neque Formiani

     pocula colles.

 

XXI

Dianam tenerae dicite uirgines,

intonsum, pueri, dicite Cynthium

     Latonamque supremo

     dilectam penitus Ioui;

uos laetam fluuiis et nemorum coma,               5

quaecumque aut gelido prominet Algido,

     nigris aut Erymanthi

     siluis aut uiridis Gragi;

uos Tempe totidem tollite laudibus

natalemque, mares, Delon Apollinis               10

     insignemque pharetra

     fraternaque umerum lyra.

Hic bellum lacrimosum, hic miseram famem

pestemque a populo et principe Caesare in

      Persas atque Britannos

     uestra motus aget prece.               15

 

XXII

Integer uitae scelerisque purus

non eget Mauris iaculis neque arcu

nec uenenatis grauida sagittis,

     Fusce, pharetra,

siue per Syrtis iter aestuosas               5

siue facturus per inhospitalem

Caucasum uel quae loca fabulosus

     lambit Hydaspes.

Namque me silua lupus in Sabina,

dum meam canto Lalagem et ultra               10

terminum curis uagor expeditis,

     fugit inermem,

quale portentum neque militaris

Daunias latis alit aesculetis

nec Iubae tellus generat, leonum               15

     arida nutrix.

Pone me pigris ubi nulla campis

arbor aestiua recreatur aura,

quod latus mundi nebulae malusque

      Iuppiter urget;               20

pone sub curru nimium propinqui

solis in terra domibus negata:

dulce ridentem Lalagen amabo,

     dulce loquentem.

 

XXIII

Vitas inuleo me similis, Chloe,

quaerenti pauidam montibus auiis

     matrem non sine uano

     aurarum et silua metu.

Nam seu mobilibus ueris inhorruit               5

aduentus folliis, seu uirides rubum

     dimouere lacertae,

     et corde et genibus tremit.

Atqui non ego te, tigris ut aspera

Gaetulusue leo, frangere persequor:               10

     tandem desine matrem

     tempestiua sequi uiro.

 

XXIV

Quis desiderio sit pudor aut modus

tam cari capitis? Praecipe lububris

cantus, Melpomene, cui liquidam pater

     uocem cum cithara dedit.

Ergo Quintilium perpetuus sopor               5

urget? Cui Pudor et Iustitiae soror,

incorrupta Fides, nudaque Veritas

     quando ullum inueniet parem?

Multis ille bonis flebilis occidit,

nulli flebilior quam tibi, Vergili.               10

Tu frustra pius, heu, non ita creditum

     poscis Quintilium deos.

Quid si Threicio blandius Orpheo

auditam moderere arboribus fidem?

Num uanae redeat sanguis imagini,               15

     quam uirga semel horrida,

non lenis precibus fata recludere,

nigro compulerit Mercurius gregi?

durum: sed leuius fit patientia

      quicquid corrigere est nefas.               20

 

XXV

Parcius iunctas quatiunt fenestras

iactibus crebris iuuenes proterui

nec tibi somnos adimunt amatque

     ianua limen,

quae prius multum facilis mouebat               5

cardines. Audis minus et minus iam:

'Me tuo longas pereunte noctes,

     Lydia, dormis?'

Inuicem moechos anus arrogantis

flebis in solo leuis angiportu               10

Thracio bacchante magis sub

     interlunia uento,

cum tibi flagrans amor et libido,

quae solet matres furiare equorum,

saeuiet circa iecur ulcerosum               15

     non sine questu,

laeta quod pubes hedera uirenti

gaudeat pulla magis atque myrto,

aridas frondes hiemis sodali

      dedicet Euro.               20

 

XXVI

Musis amicus tristitiam et metus

tradam proteruis in mare Creticum

     portare uentis, quis sub Arcto

     rex gelidae metuatur orae,

quid Tiridaten terreat, unice               5

securus. O quae fontibus integris

     gaudes, apricos necte flores,

     necte meo Lamiae coronam,

Piplea dulcis. Nil sine te mei

prosunt honores; hunc fidibus nouis,               10

     hunc Lesbio sacrare plectro

     teque tuasque decet sorores.

 

XXVII

Natis in usum laetitiae scyphis

pugnare Thracum est; tollite barbarum

     morem uerecundumque Bacchum

     sanguineis prohibete rixis.

Vino et lucernis Medus acinaces               5

immane quantum discrepat; impium

     lenite clamorem, sodales,

     et cubito remanete presso.

Voltis seueri me quoque sumere

partem Falerni? Dicat Opuntiae               10

     frater Megyllae quo beatus

     uolnere, qua pereat sagitta.

Cessat uoluntas? Non alia bibam

mercede. Quae te cumque domat Venus

      non erubescendis adurit

     ignibus ingenuoque semper               15

amore peccas. Quicquid habes, age,

depone tutis auribus. A! miser,

     quanta laborabas Charybdi,

      digne puer meliore flamma.               20

Quae saga, quis te soluere Thessalis

magus uenenis, quis poterit deus?

     uix inligatum te triformi

     Pegasus expediet Chimaera.

 

XXVIII

Te maris et terrae numeroque carentis harenae

     mensorem cohibent, Archyta,

pulueris exigui prope latum parua Matinum

     munera nec quicquam tibi prodest

aerias temptasse domos animoque rotundum               5

     percurrisse polum morituro.

Occidit et Pelopis genitor, conuiua deorum,

     Tithonusque remotus in auras

et Iouis arcanis Minos admissus habentque

      Tartara Panthoiden iterum Orco               10

demissum, quamuis clipeo Troiana refixo

     tempora testatus nihil ultra

neruos atque cutem morti concesserat atrae,

     iudice te non sordidus auctor

naturae uerique. Sed omnis una manet nox               15

     et calcanda semel uia leti.

Dant alios Furiae toruo spectacula Marti,

     exitio est auidum mare nautis;

mixta senum ac iuuenum densentur funera, nullum

      saeua caput Proserpina fugit.               20

Me quoque deuexi rapidus comes Orionis

     Illyricis Notus obruit undis.

At tu, nauta, uagae ne parce malignus harenae

     ossibus et capiti inhumato

particulam dare: sic, quodcumque minabitur Eurus               25

     fluctibus Hesperiis, Venusinae

plectantur siluae te sospite multaque merces,

     unde potest, tibi defluat aequo

ab Ioue Neptunoque sacri custode Tarenti.

      Neglegis inmeritis nocituram

postmodo te natis fraudem committere? Fors et               30

     debita iura uicesque superbae

te maneant ipsum: precibus non linquar inultis

     teque piacula nulla resoluent.

Quamquam festinas, non est mora longa; licebit               35

     iniecto ter puluere curras.

 

XXIX

Icci, beatis nunc Arabum inuides

gazis et acrem militiam paras

     non ante deuictis Sabaeae

     regibus horribilique Medo

nectis catenas? Quae tibi uirginum               5

sponso necato barbara seruiet?

     puer quis ex aula capillis

     ad cyathum statuetur unctis,

doctus sagittas tendere Sericas

arcu paterno? Quis neget arduis               10

     pronos relabi posse riuos

     montibus et Tiberim reuerti,

cum tu coemptos undique nobilis

libros Panaeti Socraticam et domum

      mutare loricis Hiberis,

     pollicitus meliora, tendis?               15

 

XXX

O Venus regina Cnidi Paphique,

sperne dilectam Cypron et uocantis

ture te multo Glycerae decoram

     transfer in aedem.

Feruidus tecum puer et solutis               5

Gratiae zonis properentque Nymphae

et parum comis sine te Iuuentas

     Mercuriusque.

 

XXXI

Quid dedicatum poscit Apollinem

uates? Quid orat, de patera nouum

     fundens liquorem? Non opimae

     Sardiniae segetes feraces,

non aestuosae grata Calabriae               5

armenta, non aurum aut ebur Indicum,

     non rura, quae Liris quieta

     mordet aqua taciturnus amnis.

Premant Calena falce quibus dedit

Fortuna uitem, diues et aureis               10

     mercator exsiccet culillis

     uina Syra reparata merce,

dis carus ipsis, quippe ter et quater

anno reuisens aequor Atlanticum

      inpune: me pascust oliuae,

     me cichorea leuesque maluae.               15

Frui paratis et ualido mihi,

Latoe, dones, at, precor, integra

     cum mente, nec turpem senectam

      degere nec cithara carentem.               20

 

XXXII

Poscimur. Si quid uacui sub umbra

lusimus tecum, quod et hunc in annum

uiuat et pluris, age, dic Latinum,

     barbite, carmen,

Lesbio primum modulate ciui,               5

qui, ferox bello, tamen inter arma,

siue iactatam religarat udo

     litore nauem,

Liberum et Musas Veneremque et illi

semper haerentem puerum canebat               10

et Lycum nigris oculis nigroque

     crine decorum.

O decus Phoebi et dapibus supremi

grata testudo Iouis, o laborum

dulce lenimen, mihi cumque salue               15

     rite uocanti.

 

XXXIII

Albi, ne doleas plus nimio memor

inmitis Glycerae neu miserabilis

descantes elegos, cur tibi iunior

     laesa praeniteat fide.

Insignem tenui fronte Lycorida               5

Cyri torret amor, Cyrus in asperam

declinat Pholoen: sed prius Apulis

     iungentur capreae lupis

quam turpi Pholoe peccet adultero.

Sic uisum Veneri, cui placet imparis               10

formas atque animos sub iuga aenea

     saeuo mittere cum ioco.

Ipsum me melior cum peteret Venus,

grata detinuit compede Myrtale

libertina, fretis acrior Hadriae               15

     curuantis Calabros sinus.

 

XXXIV

Parcus deorum cultor et infrequens,

insanientis dum sapientiae

     consultus erro, nunc retrorsum

     uela dare atque iterare cursus

cogor relictos: namque Diespiter               5

igni corusco nubila diuidens

     plerumque, per purum tonantis

     egit equos uolucremque currum,

quo bruta tellus et uaga flumina,

quo Styx et inuisi horrida Taenari               10

     sedes Atlanteusque finis

     concutitur. Valet ima summis

mutare et insignem attenuat deus,

obscura promens; hinc apicem rapax

      Fortuna cum stridore acuto

     sustulit, hic posuisse gaudet.               15

 

XXXV

O diua, gratum quae regis Antium,

praesens uel imo tollere de gradu

     mortale corpus uel superbos

     uertere funeribus triumphos,

te pauper ambit sollicita prece               5

ruris colonus, te dominam aequoris

     quicumque Bythyna lacessit

     Carpathium pelagus carina.

Te Dacus asper, te profugi Scythae,

urbesque gentesque et Latium ferox               10

     regumque matres barbarorum et

     purpurei metuunt tyranni,

iniurioso ne pede proruas

stantem columnam, neu populus frequens

      ad arma cessantis, ad arma

     concitet imperiumque frangat.               15

Te semper anteit serua Necessitas,

clauos trabalis et cuneos manu

     gestans aena nec seuerus

      uncus abest liquidumque plumbum;               20

te Spes et albo rara Fides colit

uelata panno nec comitem abnegat,

     utcumque mutata potentis

     ueste domos inimica linquis;

at uolgus infidum et meretrix retro               25

periura cedit, diffugiunt cadis

     cum faece siccatis amici,

     ferre iugum pariter dolosi.

Serues iturum Caesarem in ultimos

orbis Britannos et iuuenum recens               30

     examen Eois timendum

     partibus Oceanoque rubro.

Heu heu, cicatricum et sceleris pudet

fratrumque. Quid nos dura refugimus

      aetas, quid intactum nefasti

     liquimus? Vnde manum iuuentus               35

metu deorum continuit? Quibus

pepercit aris? O utinam noua

     incude diffingas retusum in

      Massagetas Arabasque ferrum!               40

 

XXXVI

     Et ture et fidibus iuuat

placare et uituli sanguini debito

     custodes Numidae deos,

qui nunc Hesperia sospes ab ultima

      caris multa sodalibus,               5

nulli plura tamen diuidit oscula

     quam dulci Lamiae, memor

actae non alio rege puertiae

     mutataeque simul togae.

Cressa ne careat pulchra dies nota               10

     neu promptae modus amphorae

neu morem in Salium sit requies pedum

     neu multi Damalis meri

Bassum Threicia uincat amystide

      neu desint epulis rosae               15

neu uiuax apium neu breue lilium.

     Omnes in Damalin putres

deponent oculos nec Damalis nouo

     diuelletur adultero

lasciuis hederis ambitiosior.               20

 

XXXVII

Nunc est bibendum, nunc pede libero

pulsanda tellus, nunc Saliaribus

     ornare puluinar deorum

     tempus erat dapibus, sodales.

Antehac nefas depromere Caecubum               5

cellis auitis, dum Capitolio

     regina dementis ruinas

     funus et imperio parabat

contaminato cum grege turpium

morbo uirorum, quidlibet impotens               10

     sperare fortunaque dulci

     ebria. Sed minuit furorem

uix una sospes nauis ab ignibus,

mentemque lymphatam Mareotico

redegit in ueros timores               15

     Caesar, ab Italia uolantem

remis adurgens, accipiter uelut

mollis columbas aut leporem citus

     uenator in campis niualis

      Haemoniae, daret ut catenis               20

fatale monstrum. Quae generosius

perire quaerens nec muliebriter

     expauit ensem nec latentis

     classe cita reparauit oras,

ausa et iacentem uisere regiam               25

uoltu sereno, fortis et asperas

     tractare serpentes, ut atrum

     corpore conbiberet uenenum,

deliberata morte ferocior:

saeuis Liburnis scilicet inuidens               30

     priuata deduci superbo,

     non humilis mulier, triumpho.

 

XXXVIII

Persicos odi, puer, apparatus,

displicent nexae philyra coronae,

mitte sectari, rosa quo locorum

     sera moretur.

Simplici myrto nihil adlabores               5

sedulus, curo: neque te ministrum

dedecet myrtus neque me sub arta

     uite bibentem.

 

 

LIBER SECUNDUS

 

I

Motum ex Metello consule ciuicum

bellique causas et uitia et modos

     ludumque Fortunae grauisque

     principium amicitias et arma

nondum expiatis uncta cruoribus,               5

periculosae plenum opus aleae,

     tractas et incedis per ignis

     suppositos cineri doloso.

Paulum seuerae Musa tragoediae

desit theatris; mox, ubi publicas               10

     res ordinaris, grande munus

     Cecropio repetes coturno,

insigne maestis praesidium reis

et consulenti, Pollio, curiae,

     cui laurus aeternos honores

     Delmatico peperit triumpho.               15

Iam nunc minaci murmure cornuum

perstringis auris, iam litui strepunt,

     iam fulgor armorum fugacis

     terret equos equitumque uoltus.               20

Audire magnos iam uideor duces

non indecoro puluere sordidos

     et cuncta terrarum subacta

     praeter atrocem animum Catonis.

Iuno et deorum quisquis amicior               25

Afris inulta cesserat impotens

     tellure, uictorum nepotes

     rettulit inferias Iugurthae.

Quis non Latino sanguine pinguior

campus sepulcris impia proelia               30

     testatur auditumque Medis

     Hesperiae sonitum ruinae?

Qui gurges aut quae flumina lugubris

ignara belli? Quod mare Dauniae

     non decolorauere caedes?

     Quae caret ora cruore nostro?               35

Sed ne relictis, Musa procax, iocis

Ceae retractes munera Neniae,

     mecum Dionaeo sub antro

     quaere modos leuiore plectro.               40

 

II

Nullus argento color est auaris

abdito terris, inimice lamnae

Crispe Sallusti, nisi temperato

     splendeat usu.

Viuet extento Proculeius aeuo,               5

notus in fratres animi paterni;

illum aget pinna metuente solui

     Fama superstes.

Latius regnes auidum domando

spiritum quam si Libyam remotis               10

Gadibus iungas et uterque Poenus

     seruiat uni.

Crescit indulgens sibi dirus hydrops

nec sitim pellit, nisi causa morbi

fugerit uenis et aquosus albo               15

     corpore languor.

Redditum Cyri solio Prahaten

dissidens plebi numero beatorum

eximit Virtus populumque falsis

     dedocet uti               20

uocibus, regnum et diadema tutum

deferens uni propriamque laurum

quisquis ingentis oculo inretorto

     spectat aceruos.

 

III

Aequam memento rebus in arduis

seruare mentem, non secus in bonis

     ab insolenti temperatam

     laetitia, moriture Delli,

seu maestus omni tempore uixeris               5

seu te in remoto gramine per dies

     festos reclinatum bearis

     interiore nota Falerni.

Quo pinus ingens albaque populus

umbram hospitalem consociare amant               10

     ramis? Quid obliquo laborat

     lympha fugax trepidare riuo?

Huc uina et unguenta et nimium breuis

flores amoenae ferre iube rosae,

     dum res et aetas et Sororum

     fila trium patiuntur atra.               15

Cedes coemptis saltibus et domo

uillaque, flauus quam Tiberis lauit,

     cedes, et exstructis in altum

     diuitiis potietur heres.               20

Diuesne prisco natus ab Inacho

nil interest an pauper et infima

     de gente sub diuo moreris,

     uictima nil miserantis Orci;

omnes eodem cogimur, omnium               25

uersatur urna serius ocius

     sors exitura et nos in aeternum

     exilium impositura cumbae.

 

IV

Ne sit ancillae tibi amor pudori,

Xanthia Phoceu: prius insolentem

serua Briseis niueo colore

     mouit Anchillem;

mouit Aiacem Telamone natum               5

forma captiuae dominum Tecmessae;

arsit Atrides medio in triumpho

     uirgine rapta,

barbarae postquam cecidere turmae

Thessalo uictore et ademptus Hector               10

tradidit fessis leuiora tolli

     Pergama Grais.

Nescias an te generum beati

Phyllidis flauae decorent parentes;

regium certe genus et penatis               15

     maeret iniquos.

Crede non illam tibi de scelesta

plebe delectam, neque sic fidelem,

sic lucro auersam potuisse nasci

     matre pudenda.               20

Bracchia et uoltum teretisque suras

integer laudo: fuge suspicari

cuius octauum trepidauit aetas

     claudere lustrum.

 

V

Nondum subacta ferre iugum ualet

ceruice, nondum munia comparis

     aequare nec tauri ruentis

     in uenerem tolerare pondus.

Circa uirentis est animus tuae               5

campos iuuencae, nunc fluuiis grauem

     solantis aestum, nunc in udo

     ludere cum uitulis salicto

praegestientis. Tolle cupidinem

immitis uuae: iam tibi liuidos               10

     distinguet autumnus racemos

     purpureo uarius colore;

iam te sequetur; currit enim ferox

aetas et illi quos tibi dempserit

     adponet annos; iam proterua

     fronte petet Lalage maritum,               15

dilecta, quantum non Pholoe fugax,

non Chloris albo sic umero nitens

     ut pura nocturno renidet

     luna mari Cnidiusue Gyges,               20

quem si puellarum insereres choro,

mire sagacis falleret hospites

     discrimen obscurum solutis

     crinibus ambiguoque uoltu.

 

VI

Septimi, Gadis aditure mecum et

Cantabrum indoctum iuga ferre nostra et

barbaras Syrtis, ubi Maura semper

     aestuat unda,

Tibur Argeo positum colono               5

sit meae sedes utinam senectae,

sit modus lasso maris et uiarum

     militiaeque.

Vnde si Parcae prohibent iniquae,

dulce pellitis ouibus Galaesi               10

flumen et regnata petam Laconi

     rura Phalantho.

Ille terrarum mihi praeter omnis

angulus ridet, ubi non Hymetto

mella decedunt uiridique certat               15

     baca Venafro,

uer ubi longum tepidasque praebet

Iuppiter brumas et amicus Aulon

fertili Baccho minimum Falernis

     inuidet uuis.               20

Ille te mecum locus et beatae

postulant arces; ibi tu calentem

debita sparges lacrima fauillam

     uatis amici.

 

VII

O saepe mecum tempus in ultimum

deducte Bruto militiae duce,

     quis te redonauit Quiritem

     dis patriis Italoque caelo,

Pompei, meorum prime sodalium,               5

cum quo morantem saepe diem mero

     fregi, coronatus nitentis

     malobathro Syrio capillos?

Tecum Philippos et celerem fugam

sensi relicta non bene parmula,               10

     cum fracta uirtus et minaces

     turpe solum tetigere mento;

sed me per hostis Mercurius celer

denso pauentem sustulit aere,

     te rursus in bellum resorbens               15

     unda fretis tulit aestuosis.

Ergo obligatam redde Ioui dapem

longaque fessum militia latus

     depone sub lauru mea, nec

     parce cadis tibi destinatis.               20

Obliuioso leuia Massico

ciboria exple, funde capacibus

     unguenta de conchis. Quis udo

     deproperare apio coronas

curatue myrto? Quem Venus arbitrum               25

dicet bibendi? Non ego sanius

     bacchabor Edonis: recepto

     dulce mihi furere est amico.

 

VIII

Vlla si iuris tibi peierati

poena, Barine, nocuisset umquam,

dente si nigro fieres uel uno

     turpior ungui,

crederem; sed tu simul obligasti               5

perfidum uotis caput, enitescis

pulchrior multo iuuenumque prodis

     publica cura.

Expedit matris cineres opertos

fallere et toto taciturna noctis               10

signa cum caelo gelidaque diuos

     morte carentis.

Ridet hoc, inquam, Venus ipsa, rident

simplices Nymphae, ferus et Cupido

semper ardentis acuens sagittas               15

     cote cruenta.

Adde quod pubes tibi crescit omnis,

seruitus crescit noua nec priores

impiae tectum dominae relinquont

     saepe minati.               20

Te suis matres metuunt iuuencis,

te senes parci miseraeque nuper

uirgines nuptae, tua ne retardet

     aura maritos.

 

IX

Non semper imbres nubibus hispidos

manant in agros aut mare Caspium

     uexant inaequales procellae

     usque, nec Armeniis in oris,

amice Valgi, stat glacies iners                5

mensis per omnis aut Aquilonibus

     querqueta Gargani laborant

     et foliis uiduantur orni:

tu semper urges flebilibus modis

Mysten ademptum, nec tibi Vespero               10

     surgente decedunt amores

     nec rapidum fugiente solem.

At non ter aeuo functus amabilem

plorauit omnis Antilochum senex

     annos nec inpubem parentes               15

     Troilon aut Phrygiae sorores

fleuere semper. Desine mollium

tandem querellarum et potius noua

     cantemus Augusti tropaea

     Caesaris et rigidum Niphaten               20

Medumque flumen gentibus additum

uictis minores uoluere uertices

     intraque praescriptum Gelonos

     exiguis equitare campis.

 

X

Rectius uiues, Licini, neque altum

semper urgendo neque, dum procellas

cautus horrescis, nimium premendo

     litus iniquom.

Auream quisquis mediocritatem               5

diligit, tutus caret obsoleti

sordibus tecti, caret inuidenda

     sobrius aula.

Saepius uentis agitatur ingens

pinus et celsae grauiore casu               10

decidunt turres feriuntque summos

     fulgura montis.

Sperat infestis, metuit secundis

alteram sortem bene praeparatum

pectus. Informis hiemes reducit               15

     Iuppiter, idem

summouet. Non, si male nunc, et olim

sic erit: quondam cithara tacentem

suscitat Musam neque semper arcum

     tendit Apollo.               20

Rebus angustis animosus atque

fortis appare; sapienter idem

contrahes uento nimium secundo

     turgida uela.

 

XI

Quid bellicosus Cantaber et Scythes,

Hirpine Quincti, cogitet Hadria

     diuisus obiecto, remittas

     quaerere nec trepides in usum

poscentis aeui pauca: fugit retro               5

leuis iuuentas et decor, arida

     pellente lasciuos amores

     canitie facilemque somnum.

Non semper idem floribus est honor

uernis neque uno luna rubens nitet               10

     uoltu: quid aeternis minorem

     consiliis animum fatigas?

Cur non sub alta uel platano uel hac

pinu iacentes sic temere et rosa

     canos odorati capillos,               15

     dum licet, Assyriaque nardo

potamus uncti? dissipat Euhius

curas edacis. Quis puer ocius

     restinguet ardentis Falerni

     pocula praetereunte lympha?               20

Quis deuium scortum eliciet domo

Lyden? Eburna dic, age, cum lyra

     maturet, in comptum Lacaenae

     more comas religata nodum.

 

XII

Nolis longa ferae bella Numantiae,

nec durum Hannibalem nec Siculum mare

Poeno purpureum sanguine mollibus

     aptari citharae modis,

nec saeuos Lapithas et nimium mero               5

Hylaeum domitosque Herculea manu

Telluris iuuenes, unde periculum

     fulgens contremuit domus

Saturni ueteris; tuque pedestribus

dices historiis proelia Caesaris,               10

Maecenas, melius ductaque per uias

     regum colla minacium.

Me dulcis dominae Musa Licymniae

cantus, me uoluit dicere lucidum

fulgentis oculos et bene mutuis               15

     fidum pectus amoribus;

quam nec ferre pedem dedecuit choris

nec certare ioco nec dare bracchia

ludentem nitidis uirginibus sacro

     Dianae celebris die.               20

Num tu quae tenuit diues Achaemenes

aut pinguis Phrygiae Mygdonias opes

permutare uelis crine Licymniae,

     plenas aut Arabum domos

cum flagrantia detorquet ad oscula               25

ceruicem aut facili saeuitia negat

quae poscente magis gaudeat eripi,

     interdum rapere occupet?

 

XIII

Ille et nefasto te posuit die,

quicumque primum, et sacrilega manu

     produxit, arbos, in nepotum

     perniciem obprobriumque pagi;

illum et parentis crediderim sui               5

fregisse ceruicem et penetralia

     sparsisse nocturno cruore

     hospitis, ille uenena Colcha

et quidquid usquam concipitur nefas

tractauit, agro qui statuit meo               10

     te, triste lignum, te, caducum

     in domini caput inmerentis.

Quid quisque uitet, nunquam homini satis

cautum est in horas: nauita Bosphorum

     Poenus perhorrescit neque ultra               15

     caeca timet aliunde fata,

miles sagittas et celerem fugam

Parthi, catenas Parthus et Italum

     robur; sed inprouisa leti

     uis rapuit rapietque gentis.               20

Quam paene furuae regna Proserpinae

et iudicantem uidimus Aeacum

     sedesque discriptas piorum et

     Aeoliis fidibus querentem

Sappho puellis de popularibus               25

et te sonantem plenius aureo,

     Alcaee, plectro dura nauis,

     dura fugae mala, dura belli.

Vtrumque sacro digna silentio

mirantur umbrae dicere, sed magis               30

     pugnas et exactos tyrannos

     densum umeris bibit aure uolgus.

Quid mirum, ubi illis carminibus stupens

demittit atras belua centiceps

     auris et intorti capillis               35

     Eumenidum recreantur angues?

Quin et Prometheus et Pelopis parens

dulci laborum decipitur sono

     nec curat Orion leones

     aut timidos agitare lyncas.               40

 

XIV

Eheu fugaces, Postume, Postume,

labuntur anni nec pietas moram

     rugis et instanti senectae

     adferet indomitaeque morti,

non, si trecenis quotquot eunt dies,               5

amice, places inlacrimabilem

     Plutona tauris, qui ter amplum

     Geryonen Tityonque tristi

compescit unda, scilicet omnibus

quicumque terrae munere uescimur               10

     enauiganda, siue reges

     siue inopes erimus coloni.

Frustra cruento Marte carebimus

fractisque rauci fluctibus Hadriae,

     frustra per autumnos nocentem               15

     corporibus metuemus Austrum:

uisendus ater flumine languido

Cocytos errans et Danai genus

     infame damnatusque longi

     Sisyphus Aeolides laboris.               20

Linquenda tellus et domus et placens

uxor, neque harum quas colis arborum

     te praeter inuisas cupressos

     ulla breuem dominum sequetur;

absumet heres Caecuba dignior               25

seruata centum clauibus et mero

     tinguet pauimentum superbo,

     pontificum potiore cenis.

 

XV

Iam pauca aratro iugera regiae

moles relinquent, undique latius

     extenta uisentur Lucrino

     stagna lacu platanusque caelebs

euincet ulmos; tum uiolaria et               5

myrtus et omnis copia narium

     spargent oliuetis odorem

     fertilibus domino priori;

tum spissa ramis laurea feruidos

excludet ictus. Non ita Romuli               10

     praescriptum et intonsi Catonis

     auspiciis ueterumque norma.

Priuatus illis census erat breuis,

commune magnum; nulla decempedis

     metata priuatis opacam               15

     porticus excipiebat Arcton,

nec fortuitum spernere caespitem

leges sinebant, oppida publico

     sumptu iubentes et deorum

     templa nouo decorare saxo.               20

 

XVI

Otium diuos rogat in patenti

prensus Aegaeo, simul atra nubes

condidit lunam neque certa fulgent

     sidera nautis;

otium bello furiosa Thrace,               5

otium Medi pharetra decori,

Grosphe, non gemmis neque purpura

     uenale neque auro.

Non enim gazae neque consularis

summouet lictor miseros tumultus               10

mentis et curas laqueata circum

     tecta uolantis.

Viuitur paruo bene, cui paternum

splendet in mensa tenui salinum

nec leuis somnos timor aut cupido               15

     sordidus aufert.

Quid breui fortes iaculamur aeuo

multa? Quid terras alio calentis

sole mutamus? Patriae quis exul

     se quoque fugit?               20

Scandit aeratas uitiosa nauis

cura nec turmas equitum relinquit,

ocior ceruis et agente nimbos

     ocior Euro.

Laetus in praesens animus quod ultra est               25

oderit curare et amara lento

temperet risu: nihil est ab omni

     parte beatum.

Abstulit clarum cita mors Achillem,

longa Tithonum minuit senectus,               30

et mihi forsan, tibi quod negarit,

     porriget hora.

Te greges centum Siculaeque circum

mugiunt uaccae, tibi tollit hinnitum

apta quadrigis equa, te bis Afro               35

     murice tinctae

uestiunt lanae; mihi parua rura et

spiritum Graiae tenuem Camenae

Parca non mendax dedit et malignum

     spernere uolgus.               40

 

XVII

Cur me querellis exanimas tuis?

Nec dis amicum est nec mihi te prius

     obire, Maecenas, mearum

     grande decus columenque rerum.

A! te meae si partem animae rapit               5

maturior uis, quid moror altera,

     nec carus aeque nec superstes

     integer? Ille dies utramque

ducet ruinam. Non ego perfidum

dixit sacramentum: ibimus, ibimus,               10

     utcumque praecedes, supremum

     carpere iter comites parati.

Me nec Chimaerae spiritus igneae

nec, si resurgat centimanus gigas,

     diuellet umquam: sic potenti               15

     Iustitiae placitumque Parcis.

Seu Libra seu me Scorpios aspicit

formidolosus, pars uiolentior

     natalis horae, seu tyrannus

     Hesperiae Capricornus undae,               20

utrumque nostrum incredibili modo

consentit astrum; te Iouis impio

     tutela Saturno refulgens

     eripuit uolucrisque Fati

tardauit alas, cum populus frequens               25

laetum theatris ter crepuit sonum;

     me truncus inlapsus cerebro

     sustulerat, nisi Faunus ictum

dextra lauasset, Mercurialium

custos uirorum. Reddere uictimas               30

     aedemque uotiuam memento;

     non humilem feriemus agnam.

 

XVIII

     Non ebur neque aureum

mea renidet in domo lacunar;

     non trabes Hymettiae

premunt columnas ultima recisas

     Africa, neque Attali               5

ignotus heres regiam occupaui,

     nec Laconicas mihi

trahunt honestae purpuras clientae.

     At fides et ingeni

benigna uena est pauperemque diues               10

     me petit; nihil supra

deos lacesso nec potentem amicum

     largiora flagito,

satis beatus unicis Sabinis.

     Truditur dies die               15

nouaeque pergunt interire lunae;

     tu secanda marmora

locas sub ipsum funus et sepulcri

     inmemor struis domos

marisque Bais obstrepentis urges               20

     summouere litora,

parum locuples continente ripa.

     Quid quod usque proximos

reuellis agri terminos et ultra

     limites clientium               25

salis auarus? Pellitur paternos

     in sinu ferens deos

et uxor et uir sordidosque natos.

     Nulla certior tamen

rapacis Orci fine destinata               30

     aula diuitem manet

erum. Quid ultra tendis? Aequa tellus

     pauperi recluditur

regumque pueris, nec satelles Orci

     callidum Promethea               35

reuexit auro captus. Hic superbum

     Tantalum atque Tantali

genus coercet, hic leuare functum

     pauperem laboribus

uocatus atque non uocatus audit.               40

 

XIX

Bacchum in remotis carmina rupibus

uidi docentem, credite posteri,

     Nymphasque discentis et auris

     capripedum Satyrorum acutas.

Euhoe, recenti mens trepidat metu               5

plenoque Bacchi pectore turbidum

     laetatur. Euhoe, parce Liber,

     parce, graui metuende thyrso.

Fas peruicacis est mihi Thyiadas

uinique fontem lactis et uberes               10

     cantare riuos atque truncis

     lapsa cauis iterare mella;

fas et beatae coniugis additum

stellis honorem tectaque Penthei

     disiecta non leni ruina,               15

     Thracis et exitium Lycurgi.

Tu flectis amnes, tu mare barbarum,

tu separatis uuidus in iugis

     nodo coerces uiperino

     Bistonidum sine fraude crinis.               20

Tu, cum parentis regna per arduum

cohors Gigantum scanderet inpia,

     Rhoetum retorsisti leonis

     unguibus horribilique mala;

quamquam, choreis aptior et iocis               25

ludoque dictus, non sat idoneus

     pugnae ferebaris; sed idem

     pacis eras mediusque belli.

Te uidit insons Cerberus aureo

cornu decorum leniter atterens               30

     caudam et recedentis trilingui

     ore pedes tetigitque crura.

 

XX

Non usitata nec tenui ferar

penna biformis per liquidum aethera

     uates neque in terris morabor

     longius inuidiaque maior

urbis relinquam. Non ego pauperum               5

sanguis parentum, non ego quem uocas,

     dilecte Maecenas, obibo

     nec Stygia cohibebor unda.

Iam iam residunt cruribus asperae

pelles et album mutor in alitem               10

     superne nascunturque leues

     per digitos umerosque plumae.

Iam Daedaleo ocior Icaro

uisam gementis litora Bosphori

     Syrtisque Gaetulas canorus               15

     ales Hyperboreosque campos.

Me Colchus et qui dissimulat metum

Marsae cohortis Dacus et ultimi

     noscent Geloni, me peritus

     discet Hiber Rhodanique potor.               20

Absint inani funere neniae

luctusque turpes et querimoniae;

     conpesce clamorem ac sepulcri

     mitte superuacuos honores.

 

 

LIBER TERTIUS

 

I

Odi profanum uolgus et arceo.

Fauete linguis: carmina non prius

     audita Musarum sacerdos

     uirginibus puerisque canto.

Regum timendorum in proprios greges,               5

reges in ipsos imperium est Iouis,

     clari Giganteo triumpho,

     cuncta supercilio mouentis.

Est ut uiro uir latius ordinet

arbusta sulcis, hic generosior               10

     descendat in campum petitor,

     moribus hic meliorque fama

contendat, illi turba clientium

sit maior: aequa lege Necessitas

     sortitur insignis et imos,

     omne capax mouet urna nomen.               15

Destrictus ensis cui super impia

ceruice pendet, non Siculae dapes

     dulcem elaboratum saporem,

     non auium citharaequecantus               20

Somnum reducent: somnus agrestium

lenis uirorum non humilis domos

     fastidit umbrosamque ripam,

     non Zephyris agitata tempe.

Desiderantem quod satis est neque               25

tumultuosum sollicitat mare,

     nec saeuus Arcturi cadentis

     impetus aut orientis Haedi,

non uerberatae grandine uineae

fundusque mendax, arbore nunc aquas               30

     culpante, nunc torrentia agros

     sidera, nunc hiemes iniquas.

Contracta pisces aequora sentiunt

iactis in altum molibus: huc frequens

     caementa demittit redemptor

     cum famulis dominusque terrae               35

fastidiosus: sed Timor et Minae

scandunt eodem quo dominus, neque

     decedit aerata triremi et

     post equitem sedet atra Cura.               40

Quod si dolentem nec Phrygius lapis

nec purpurarum sidere clarior

     delenit usus nec Falerna

     uitis Achaemeniumque costum,

cur inuidendis postibus et nouo               45

sublime ritu moliar atrium?

     Cur ualle permutem Sabina

     diuitias operosiores?

 

II

Angustam amice pauperiem pati

robustus acri militia puer

     condiscat et Parthos ferocis

     uexet eques metuendus hasta

uitamque sub diuo et trepidis agat               5

in rebus. Illum ex moenibus hosticis

     matrona bellantis tyranni

     prospiciens et adulta uirgo

suspiret, eheu, ne rudis agminum

sponsus lacessat regius asperum               10

     tactu leonem, quem cruenta

     per medias rapit ira caedes.

Dulce et decorum est pro patria mori:

mors et fugacem persequitur uirum

     nec parcit inbellis iuuentae

     poplitibus timidoue tergo.               15

Virtus, repulsae nescia sordidae,

intaminatis fulget honoribus

     nec sumit aut ponit securis

     arbitrio popularis aurae.               20

Virtus, recludens inmeritis mori

caelum, negata temptat iter uia

     coetusque uolgaris et udam

     spernit humum fugiente pinna.

Est et fideli tuta silentio               25

merces: uetabo, qui Cereris sacrum

     uolgarit arcanae, sub isdem

     sit trabibus fragilemque mecum

soluat phaselon; saepe Diespiter

neglectus incesto addidit integrum,               30

     raro antecedentem scelestum

     deseruit pede Poena claudo.

 

III

Iustum et tenacem propositi uirum

non ciuium ardor praua iubentium,

     non uoltus instantis tyranni

     mente quatit solida neque Auster,

dux inquieti turbidus Hadriae,               5

nec fulminantis magna manus Iouis:

     si fractus inlabatur orbis,

     inpauidum ferient ruinae.

Hac arte Pollux et uagus Hercules

ensius arces attigit igneas,               10

     quos inter Augustus recumbens

     purpureo bibet ore nectar;

hac te merentem, Bacche pater, tuae

uexere tigres indocili iugum

     collo trahentes; hac Quirinus

     Martis equis Acheronta fugit,               15

gratum elocuta consiliantibus

Ionone diuis: 'Ilion, Ilion

     fatalis incestusque iudex

     et mulier peregrina uertit               20

in puluerem, ex quo destituit deos

mercede pacta Laomedon, mihi

     castaeque damnatum Mineruae

     cum populo et duce fraudulento.

Iam nec Lacaenae splendet adulterae               25

famosus hospes nec Priami domus

     periura pugnaces Achiuos

     Hectoreis opibus refringit

nostrisque ductum seditionibus

bellum resedit. Protinus et grauis               30

     irae et inuisum nepotem,

     Troica quem peperit sacerdos,

Marti redonabo; illum ego lucidas

inire sedes, discere nectaris

     sucos et adscribi quietis

     ordinibus patiar deorum.               35

Dum longus inter saeuiat Ilion

Romamque pontus, qualibet exules

     in parte regnato beati;

     dum Priami Paridisque busto               40

insultet armentum et catulos ferae

celae inultae, stet Capitolium

     fulgens triumphatisque possit

     Roma ferox dare iura Medis.

Horrenda late nomen in ultimas               45

extendat oras, qua medius liquor

     secernit Europen ab Afro,

     qua tumidus rigat arua Nilus;

aurum inrepertum et sic melius situm,

cum terra celat, spernere fortior               50

     quam cogere humanos in usus

     omne sacrum rapiente dextra,

quicumque mundo terminus obstitit,

hunc tanget armis, uisere gestiens,

     qua parte debacchentur ignes,

     qua nebulae pluuiique rores.               55

Sed bellicosis fata Quiritibus

hac lege dico, ne nimium pii

     rebusque fidentes auitae

     tecta uelint reparare Troiae.               60

Troiae renascens alite lugubri

fortuna tristi clade iterabitur,

     ducente uictrices cateruas

     coniuge me Iouis et sorore.

Ter si resurgat murus aeneus               65

auctore Phoebo, ter pereat meis

     excisus Argiuis, ter uxor

     capta uirum puerosque ploret.'

Non hoc iocosae conueniet lyrae;

quo, Musa, tendis? Desine peruicax               70

     referre sermones deorum et

     magna modis tenuare paruis.

 

IV

Descende caelo et dic age tibia

regina longum Calliope melos,

     seu uoce nunc mauis acuta

     seu fidibus citharaue Phoebi.

Auditis? An me ludit amabilis               5

insania? Audire et uideor pios

     errare per lucos, amoenae

     quos et aquae subeunt et aurae.

Me fabulosae Volture in Apulo

nutricis extra limina Pulliae               10

     ludo fatigatumque somno

     fronde noua puerum palumbes

texere, mirum quod foret omnibus

quicumque celsae nidum Aceruntiae

     saltusque Bantinos et aruum

     pingue tenent humilis Forenti,               15

ut tuto ab atris corpore uiperis

dormirem et ursis, ut premerer sacra

     lauroque conlataque myrto,

     non sine dis animosus infans.               20

Vester, Camenae, uester in arduos

tollor Sabinos, seu mihi frigidum

     Praeneste seu Tibur supinum

     seu liquidae placuere Baiae;

uestris amicum fontibus et choris               25

non me Philippis uersa acies retro,

     deuota non extinxit arbor

     nec Sicula Palinurus unda.

Vtcumque mecum uos eritis, libens

insanientem nauita Bosphorum

     temptabo et urentis harenas               30

     litoris Assyrii uiator,

uisam Britannos hospitibus feros

et laetum equino sanguine Concanum,

     uisam pharetratos Gelonos               35

     et Scythicum inuiolatus amnem.

Vos Caesarem altum, militia simul

fessas cohortes abdidit oppidis,

     finire quaerentem labores

     Pierio recreatis antro;               40

uos lene consilium et datis et dato

gaudetis, almae. Scimus ut impios

     Titanas imnanemque turbam

     fulmine sustulerit caduco,

qui terram inertem, qui mare temperat               45

uentosum et urbes regnaque tristia

     diuosque mortalisque turmas

     imperio regit unus aequo.

Magnum illa terrorem intulerat Ioui

fidens iuuentus horrida bracchiis               50

     fratresque tendentes opaco

     Pelion imposuisse Olympo.

Sed quid Typhoeus et ualidus Mimas

aut quid minaci Porphyrion statu,

     quid Rhoetus euolsisque truncis               55

     Enceladus iaculator audax

contra sonantem Palladis aegida

possent ruentes? Hinc auidus stetit

     Volcanus, hinc matrona Iuno et

     nunquam umeris positurus arcum,               60

qui rore puro Castaliae lauit

crinis solutos, qui Lyciae tenet

     dumeta natalemque siluam,

     Delius et Patareus Apollo.

Vis consili expers mole ruit sua;               65

uim temperatam di quoque prouehunt

     in maius; idem odere uires

     omne nefas animo mouentis.

Testis mearum centimanus gigas

sententiarum, notus et integrae               70

     temptator Orion Dianae,

     uirginea domitus sagitta.

Iniecta monstris Terra dolet suis

maeretque partus fulmine luridum

     missos ad Orcum; nec peredit               75

     impositam celer ignis Aetnen,

incontinentis nec Tityi iecur

reliquit ales, nequitiae additus

     custos; amatorem trecentae

     Pirithoum cohibent catenae.               80

 

V

Caelo tonantem credidimus Iouem

regnare: praesens diuus habebitur

     Augustus adiectis Britannis

     imperio grauibusque Persis.

Milesne Crassi coniuge barbara               5

turpis maritus uixit et hostium,

     pro curia inuersique mores!

     consenuit socerorum in armis

sub rege Medo Marsus et Apulus

anciliorum et nominis et togae               10

     oblitus aeternaeque Vestae,

     incolumi Ioue et urbe Roma?

Hoc cauerat mens prouida Reguli

dissentientis condicionibus

     foedis et exemplo trahenti               15

     perniciem ueniens in aeuum,

si non periret inmiserabilis

captius pubes: 'Signa ego Punicis

     adfixa delubris et arma

     militibus sine caede' dixit               20

'derepta uidi; uidi ego ciuium

retorta tergo bracchia libero

     portasque non clausas et arua

     Marte coli populata nostro.

Auro repensus scilicet acrior               25

miles redibit. Flagitio additis

     damnum. Neque amissos colores

     lana refert medicata fuco,

nec uera uirtus, cum semel excidit,

curat reponi deterioribus.               30

     Si pugnat extricata densis

     cerua plagis, erit ille fortis,

qui perfidis se credidit hostibus,

et Marte Poenos proteret altero,

     qui lora restrictis lacertis               35

     sensit iners timuitque mortem.

Hic, unde uitam sumeret inscius,

pacem duello miscuit. O pudor!

     o magna Carthago, probrosis

     altior Italiae ruinis!'               40

Fertur pudicae coniugis osculum

paruosque natos ut capitis minor

     ab se remouisse et uirilem

     toruus humi posuisse uoltum,

donec labantis consilio patres               45

firmaret auctor nunquam alias dato

     interque maerentis amicos

     egregius properaret exul.

Atqui sciebat quae sibi barbarus

tortor pararet; non aliter tamen               50

     dimouit obstantis propinquos

     et populum reditus morantem

quam si clientum longa negotia

diiudicata lite relinqueret,

     tendens Venafranos in agros               55

     aut Lacedaemonium Tarentum.

 

VI

Delicta maiorum inmeritus lues,

Romane, donec templa refeceris

     aedisque labentis deorum et

     foeda nigro simulacra fumo.

Dis te minorem quod geris, imperas:               5

hinc omne principium, huc refer exitum.

     Di multa neglecti dederunt

     Hesperiae mala luctuosae.

Iam bis Monaeses et Pacori manus

non auspicatos contudit impetus               10

     nostros et adiecisse praedam

     torquibus exiguis renidet.

Paene occupatam seditionibus

deleuit urbem Dacus et Aethiops,

     hic classe formidatus, ille               15

     missilibus melior sagittis.

Fecunda culpae saecula nuptias

primum inquinauere et genus et domos:

     hoc fonte deriuata clades

     in patriam populumque fluxit.               20

Motus doceri gaudet Ionicos

matura uirgo et fingitur artibus,

     iam nunc et incestos amores

     de tenero meditatur ungui.

Mox iuniores quaerit adulteros               25

inter mariti uina, neque eligit

     cui donet inpermissa raptim

     gaudia luminibus remotis,

sed iussa coram non sine conscio

surgit marito, seu uocat institor               30

     seu nauis Hispanae magister,

     dedecorum pretiosus emptor.

Non his iuuentus orta parentibus

infecit aequor sanguine Punico

     Pyrrhumque et ingentem cecidit               35

     Antiochum Hannibalemque dirum;

sed rusticorum mascula militum

proles, Sabellis docta ligonibus

     uersare glaebas et seuerae

     matris ad arbitrium recisos               40

portare fustis, sol ubi montium

mutaret umbras et iuga demeret

     bobus fatigatis, amicum

     tempus agens abeunte curru.

Damnosa quid non inminuit dies?               45

aetas parentum, peior auis, tulit

     nos nequiores, mox daturos

     progeniem uitiosiorem.

 

VII

Quid fles, Asterie, quem tibi candidi

primo restituent uere Fauonii

     Thyna merce beatum,

     constantis iuuenem fide

Gygen? Ille Notis actus ad Oricum               5

post insana Caprae sidera frigidas

     noctes non sine multis

     insomnis lacrimis agit.

Atqui sollicitae nuntius hospitae,

suspirare Chloen et miseram tuis               10

     dicens ignibus uri,

     temptat mille uafer modis.

Vt Proetum mulier perfida credulum

falsis inpulerit criminibus nimis

     casto Bellerophontae               15

     maturare necem, refert;

narrat paene datum Pelea Tartaro,

Magnessam Hippolyten dum fugit abstinens,

     et peccare docentis

     fallax historias monet.               20

Frustra: nam scopulis surdior Icari

uocis audit adhuc integer. At tibi

     ne uicinus Enipeus

     plus iusto placeat caue;

quamuis non alius flectere equum sciens               25

aeque conspicitur gramine Martio,

     nec quisquam citus aeque

     Tusco denatat alueo,

prima nocte domum claude neque in uias

sub cantu querulae despice tibiae               30

     et te saepe uocanti

     duram difficilis mane.

 

VIII

Martis caelebs quid agam Kalendis,

quid uelint flores et acerra turis

plena miratis positusque carbo in

     caepite uiuo,

docte sermones utriusque linguae.               5

Voueram dulcis epulas et album

Libero caprum prope funeratus

     arboris ictu.

Hic dies anno redeunte festus

corticem adstrictum pice dimouebit               10

amphorae fumum bibere institutae

     consule Tullo.

Sume, Maecenas, cyathos amici

sospitis centum et uigilis lucernas

perfer in lucem; procul omnis esto               15

     clamor et ira.

Mitte ciuilis super urbe curas.

Occidit Daci Cotisonis agmen,

Medus infestus sibi luctuosis

     dissidet armis,               20

seruit Hispanae uetus hostis orae

Cantaber sera domitus catena,

iam Scythae laxo meditantur arcu

     cedere campis.

Neglegens ne qua populus laboret,               25

parce priuatus nimium cauere et

dona praesentis cape laetus horae,

     linque serera.

 

IX

     'Donec gratus eram tibi

nec quisquam potior bracchia candidae

     ceruici iuuenis dabat,

Persarum uigui rege beatior.'

     'Donec non alia magis               5

arsisti neque erat Lydia post Chloen,

     multi Lydia nominis,

Romana uigui clarior Ilia.'

     'Me nunc Thressa Chloe regit,

dulcis docta modos et citharae sciens,               10

     pro qua non metuam mori,

si parcent animae fata superstiti.'

     'Me torret face mutua

Thurini Calais filius Ornyti,

     pro quo bis patiar mori,               15

si parcent puero fata superstiti.'

     'Quid si prisca redit Venus

diductosque iugo cogit aeneo,

     si flaua excutitur Chloe

reiectaeque patet ianua Lydiae?'               20

     'Quamquam sidere pulchrior

ille est, tu leuior cortice et inprobo

     iracundior Hadria,

tecum uiuere amem, tecum obeam lubens.'

 

X

Extremum Tanain si biberes, Lyce,

saeuo nupta uiro, me tamen asperas

porrectum ante foris obicere incolis

     plorares Aquilonibus.

Audis quo strepitu ianua, quo nemus               5

inter pulchra satum tecta remugiat

uentis, et positas ut glaciet niues

     puro numine Iuppiter?

Ingratam Veneri pone superbiam,

ne currente retro funis eat rota:               10

non te Penelopen difficilem procis

     Tyrrhenus genuit parens.

O quamuis neque te munera nec preces

nec tinctus uiola pallor amantium

nec uir Pieria paelice saucius               15

     curuat, supplicibus tuis

parcas, nec rigida mollior aesculo

nec Mauris animum mitior anguibus:

non hoc semper erit liminis aut aquae

     caelestis patiens latus.               20

 

XI

Mercuri, -- nam te docilis magistro

mouit Amphion lapides canendo, --

tuque testudo resonare septem

     callida neruis,

nec loquax olim neque grata, nunc et               5

diuitum mensis et amica templis,

dic modos, Lyde quibus obstinatas

     applicet auris,

quae uelut latis equa trima campis

ludit exultim metuitque tangi,               10

nuptiarum expers et adhuc proteruo

     cruda marito.

Tu potes tigris comitesque siluas

ducere et riuos celeres morari;

cessit inmanis tibi blandienti               15

     ianitor aulae

Cerberus, quamuis furiale centum

muniant angues caput eius atque

spiritus taeter saniesque manet

     ore trilingui.               20

Quin et Ixion Tityosque uoltu

risit inuito, stetit urna paulum

sicca, dum grato Danai puellas

     carmine mulces.

Audiat Lyde scelus atque notas               25

uirginum poenas et inane lymphae

dolium fundo pereuntis imo

     seraque fata,

quae manent culpas etiam sub Orco.

Impiae (nam quid potuere maius?)               30

impiae sponsos potuere duro

     perdere ferro.

Vna de multis face nuptiali

digna periurum fuit in parentem

splendide mendax et in omne uirgo               35

     nobilis aeuom,

'Surge', quae dixit iuueni marito,

'surge, ne longus tibi somnus, unde

non times, detur; socerum et scelestas

     falle sorores,               40

quae uelut nactae uitulos leaenae

singulos eheu lacerant. Ego illis

mollior nec te feriam neque intra

     claustra tenebo.

Me pater saeuis oneret catenis,               45

quod uiro clemens misero peperci,

me uel extremos Numidarum in agros

     classe releget.

I, pedes quo te rapiunt et aurae,

dum fauet Nox et Venus, i secundo               50

omine et nostri memorem sepulcro

     scalpe querellam.'

 

XII

Miserarum est neque amori dare ludum neque dulci

     mala uino lauere aut exanimari

     metuentis patruae uerbera linguae.

Tibi qualum Cythereae puer ales, tibi telas

     operosaeque Mineruae studium aufert,               5

     Neobule, Liparaei nitor Hebri,

simul unctos Tiberinis umeros lauit in undis,

     eques ipso melior Bellerophonte,

     neque pugno neque segni pede uictus;

catus idem per apertum fugientis agitato               10

     grege ceruos iaculari et celer arto

     latitantem fruticeto excipere aprum.

 

XIII

O fons Bandusiae splendidior uitro,

dulci digne mero non sine floribus,

     cras donaberis haedo,

     cui frons turgida cornibus

primis et uenerem et proelia destinat.               5

Frustra: nam gelidos inficiet tibi

     rubro sanguine riuos

     lasciui suboles gregis.

Te flagrantis atrox hora Caniculae

nescit tangere, tu frigus amabile               10

     fessis uomere tauris

     praebes et pecori uago.

Fies nobilium tu quoque fontium

me dicente cauis impositam ilicem

     saxis, unde loquaces               15

     lymphae desiliunt tuae.

 

XIV

Herculis ritu modo dictus, o plebs,

morte uenalem petiisse laurum,

Caesar Hispana repetit penatis

     nictor ab ora.

Vnico gaudens mulier marito               5

prodeat iustis operata sacris

et soror clari ducis et decorae

     supplice uitta

uirginum matres iuuenumque nuper

sospitum. Vos, o pueri et puellae ac               10

iam uirum expertae, male + ominatis

     parcite uerbis.

Hic dies uere mihi festus atras

eximet curas; ego nec tumultum

nec mori per uim metuam tenente               15

     Caesare terras.

I, pete unguentum, puer, et coronas

et cadum Marsi memorem duelli,

Spartacum si qua potuit uagantem

     fallere testa.               20

Dic et argutae properet Neaerae

murreum nodo cohibere crinem;

si per inuisum mora ianitorem

     fiet, abito.

Lenit albescens animos capillus               25

litium et rixae cupidos proteruae;

non ego hoc ferrem calidus iuuenta

     consule Planco.

 

XV

     Vxor pauperis Ibyci,

tandem nequitiae fige modum tuae

     famosisque laboribus;

maturo propior desine funeri

     inter ludere uirgines               5

et stellis nebulam spargere candidis.

     Non, si quid Pholoen satis,

et te, Chlori, decet. Filia rectius

     expugnat iuuenum domos,

pulso Thyias uti concita tympano.               10

     Illam cogit amor Nothi

lasciua similem ludere capreae:

     te lanae prope nobilem

tonsae Luceriam, non citharae decent

     nec flos purpureus rosae               15

nec poti uetulam faece tenus cadi.

 

XVI

Inclusam Danaen turris aenea

robustaeque fores et uigilum canum

tristes excubiae munierant satis

     nocturnis ab adulteris,

si non Acrisium, uirginis abditae               5

custodem pauidum, Iuppiter et Venus

risissent: fore enim tutum iter et patens

     conuerso in pretium deo.

Aurum per medios ire satellites

et perrumpere amat saxa potentius               10

ictu fulmineo; concidit auguris

     Argiui domus ob lucrum

demersa exitio; diffidit urbium

portas uir Macedo et subruit aemulos

eges muneribus; munera nauium               15r

     saeuos inlaqueant duces.

Crescentem sequitur cura pecuniam

maiorumque fames. Iure perhorrui

late conspicuum tollere uerticem,

     Maecenas, equitum decus.               20

Quanto quisque sibi plura negauerit,

ab dis plura feret; nil cupientium

nudus castra peto et transfuga diuitum

     partis linquere gestio,

contemptae dominus splendidior rei,               25

quam si quicquid arat inpiger Apulus

occultare meis dicerer horreis,

     magnas inter opes inops.

Purae riuus aquae siluaque iugerum

paucorum et segetis certa fides meae               30

fulgentem imperio fertilis Africae

     fallit sorte beatior.

Quamquam nec Calabrae mella ferunt apes

nec Laestrygonia Bacchus in amphora

languescit mihi nec pinguia Gallicis               35

     crescunt uellera pascuis,

inportuna tamen pauperies abest,

nec, si plura uelim, tu dare deneges.

Contracto melius parua cupidine

     uectigalia porrigam               40

quam si Mygdoniis regnum Alyattei

campis continuem. Multa petentibus

desunt multa; bene est cui deus obtulit

     parca quod satis est manu.

 

XVII

Aeli uetusto nobilis ab Lamo --

quando et priores hinc Lamias ferunt

     denominatos et nepotum

     per memores genus omne fastos,

auctore ab illo ducis originem,               5

qui Formiarum moenia dicitur

     princeps et innantem Maricae

     litoribus tenuisse Lirim,

late tyrannus, -- cras foliis nemus

multis et alga litus inutili               10

     demissa tempestas ab Euro

     sternet, aquae nisi fallit augur

annosa cornix. Dum potes, aridum

conpone lignum; cras Genium mero

     curabis et porco bimenstri               15

     cum famulis operum solutis.

 

XVIII

Faune, Nympharum fugientum amator,

per meos finis et aprica rura

lenis incedas abeasque paruis

     aequus alumnis,

si tener pleno cadit haedus anno               5

larga nec desunt Veneris sodali

uina craterae, uetus ara multo

     fumat odore.

Ludit herboso pecus omne campo,

cum tibi Nonae redeunt Decembres,               10

festus in pratis uacat otioso

     cum boue pagus;

inter audacis lupus errat agnos,

spargit agrestis tibi silua frondes,

gaudet inuisam pepulisse fossor               15

     ter pede terram.

 

XIX

     Quantum distet ab Inacho

Codrus, pro patria non timidus mori,

     narras, et genus Aeaci,

et pugnata sacro bella sub Ilio.

     Quo Chium pretio cadum               5

mercemur, quis aquam temperet ignibus,

     quo praebente domum et quota

Paelignis caream frigoribus, taces.

     Da lunae propere nouae,

da noctis mediae, da, puer, auguris               10

     Murenae. Tribus aut nouem

miscentur cyathis pocula commodis?

     Qui Musas amat imparis,

ternos ter cyathos attonitus petet

uates, tris prohibet supra               15

rixarum metuens tangere Gratia

     nudis iuncat sororibus.

Insanire iuuat... Cur Berecyntiae

     cessant flamina tibiae?

Cur pendet tacita fistula cum lyra?               20

     Parcentis ego dexteras

odi: sparge rosas; audiat inuidus

     dementem strepitum Lycus,

et uicina seni non habilis Lyco.

     Spissa te nitidum coma,               25

puro te similem, Telephe, Vespero

     tempestiua petit Rhode:

me lentus Glycerae torret amor meae.

 

XX

Non uides quanto moueas periclo,

Pyrrhe, Gaetulae catulos leaenae?

Dura post paulo fugies inaudax

     proelia raptor,

cum per obstantis iuuenum cateruas               5

ibit insignem repetens Nearchum:

grande certamen tibi praeda cedat

     maior, an illi.

Interim, dum tu celeris sagittas

promis, haec dentes acuit timendos,               10

arbiter pugnae prosuisse nudo

     sub pede palmam

fertur, et leni recreare uento

sparsum odoratis umerum capillis,

qualis aut Nireus fuit aut aquosa               15

     raptus ab Ida.

 

XXI

O nata mecum consule Manlio,

seu tu querellas siue geris iocos

     seu rixam et insanos amores

     seu facilem, pia testa, somnum,

quocumque lectum nomine Massicum               5

seruas, moueri digna bono die,

     descende, Coruino iubente

     promere languidiora uina.

Non ille, quamquam Socraticis madet

sermonibus, te negleget horridus:               10

     narratur et prisci Catonis

     saepe mero caluisse uirtus.

Tu lene tormentum ingenio admoues

plerumque duro; tu sapientium

     curas et arcanum iocoso               15

     consilium retegis Lycaeo.

Tu spem reducis mentibus anxiis

uiresque et addis cornua pauperi,

     post te neque iratos trementi

     regum apices neque militum arma.               20

Te Liber et si laeta aderit Venus

segnesque nodum soluere Gratiae

     uiuaeque procucent lucernae,

     dum rediens fugat astra Phoebus.

 

XXII

Montium custos nemorumque uirgo,

quae laborantis utero puellas

ter uocata audis adimisque leto,

     diua triformis,

inminens uillae tua pinus esto,               5

quam per exactos ego laetus annos

uerris obliquom meditantis ictum

     sanguine donem.

 

XXIII

Caelo supinas si tuleris manus

nascente luna, rustica Phidyle,

     si ture placaris et horna

     fruge Lares auidaque porca

nec pestilentem sentiet Africum               5

fecunda uitis nec sterilem seges

     robiginem aut dulces alumni

     pomifero graue tempus anno.

Nam quae niuali pascitur Algido

deuota quercus inter et ilices               10

     aut crescit Albanis in herbis

     uictima, pontificum securis

ceruice tinguet; te nihil attinet

temptare multa caede bidentium

     paruos coronantem marino               15

     rore deos fragilique myrto.

Inmunis aram si tetigit manus,

non sumptuosa blandior hostia

     molliuit auersos Penatis

     farre pio et saliente mica.               20

 

XXIV

     Intactis opulentior

thesauris Arabum et diuitis Indiae

     caementis licet occupes

terrenum omne tuis et mare publicum:

     si figit adamantinos               5

summis uerticibus dira Necessitas

     clauos, non animum metu,

non mortis laqueis expedies caput.

     Campestres melius Scythae,

quorum plaustra uagas rite trahunt domos,               10

     uiuunt et rigidi Getae

inmetata quibus iugera liberas

     fruges et Cererem ferunt

nec cultura placet longior annua

     defunctumque laboribus               15

aequali recreat sorte uicarius.

     Illic matre carentibus

priuignis mulier temperat innocens

     nec dotata regit uirum

coniunx nec nitido fidit adultero;               20

     dos est magna parentium

uirtus et metuens alterius uiri

     certo foedere castitas,

et peccare nefas aut pretium est mori.

     O quisquis uolet impias               25

caedis et rabiem tollere ciuicam,

     si quaeret Pater Vrbium

suscribi statuis, indomitam audeat

     refrenare licentiam,

clarus postgenitis; quatenus, heu nefas!               30

     uirtutem incolumem odimus,

sublatam ex oculis quaerimus inuidi.

     Quid tristes querimoniae

si non supplicio culpa reciditur,

     quid leges sine moribus               35

uanae proficiunt, si neque feruidis

     pars inclusa caloribus

mundi nec Boreae finitimum latus

     durataeque solo niues

mercatorem abigunt, horrida callidi               40

     uincunt aequora nauitae?

Magnum pauperies obprobrium iubet

     quiduis et facere et pati

uirtutisque uiam deserit arduae.

     Vel non in Capitolium               45

quo clamor uocat et turba fauentium

     uel non in mare proximum

gemmas et lapides, aurum et inutile,

     summi materiem mali,

mittamus, scelerum si bene paenitet.               50

     Eradenda cupidinis

praui sunt elementa et tenerae nimis

     mentes asperioribus

formandae studiis. Nescit equo rudis

     haerere ingenuus puer               55

uenarique timet, ludere doctior

     seu Graeco iubeas trocho

seu malis uetita legibus alea,

     cum periura patris fides

consortem socium fallat et hospites,               60

     indignoque pecuniam

haredi properet. Scilicet inprobae

     crescunt diuitiae, tamen

curtae nescio quid semper abest rei.

 

XXV

     Quo me, Bacche, rapis tui

plenum? Quae nemora aut quos agor in specus

     uelox mente noua? Quibus

antrum egregii Caesaris audiar

     aeternum meditans decus               5

stellis inserere et consilio Iouis?

     Dicam insigne, recens, adhuc

indictum ore alio. Non secus in iugis

     exsomnis stupet Euhias,

Hebrum prospiciens et niue candidam               10

     Thracen ac pede barbaro

lustratam Rhodopen, ut mihi deuio

     ripas et uacuum nemus

mirari libet. O Naiadum potens

     Baccharumque ualentium               15

proceras manibus uertere fraxinos,

     nil paruum aut humili modo,

nil mortale loquar. Dulce periculum est,

     o Lenaee, sequi deum

cingentem uiridi tempora pampino.               20

 

XXVI

Vixi puellis nuper idoneus

et militaui non sine gloria;

     nunc arma defunctumque bello

     barbiton hic paries habebit,

laeuom marinae qui Veneris latus               5

custodit. Hic, hic ponite lucida

     funalia et uectis et arcus

     oppositis foribus minacis.

O quae beatum diua tenes Cyprum et

Memphin carentem Sithonia niue               10

     regina, sublimi flagello

     tange Chloen semel arrogantem.

 

XXVII

Impios parrae recinentis omen

ducat et praegnans canis aut ab agro

raua decurrens lupa Lanuuino

     fetaque uolpes;

umpat et serpens iter institutum,               5r

si per obliquom similis sagittae

terruit mannos: ego cui timebo

     prouidus auspex,

antequam stantis repetat paludes

imbrium diuina auis inminentum,               10

oscinem coruum prece suscitabo

     solis ab ortu.

Sis licet felix, ubicumque mauis,

et memor nostri, Galatea, uiuas,

teque nec laeuus uetet ire picus               15

     nec uaga cornix.

Sed uides quanto trepidet tumultu

pronus Orion? Ego quid sit ater

Hadriae noui sinus et quid albus

     peccet Iapyx.               20

Hostium uxores puerique caecos

sentiant motus orientis Austri et

aequoris nigri fremitum et trementis

     uerbere ripas.

Sic et Europe niueum doloso               25

credidit tauro latus et scatentem

beluis pontum mediasque fraudes

     palluit audax.

Nuper in pratis studiosa florum et

debitae Nymphis opifex coronae               30

nocte sublustri nihil astra praeter

     uidit et undas.

Quae simul centum tetigit potentem

oppidis Creten: 'Pater, o relictum

filiae nomen pietasque' dixit               35

     'uicta furore!

Vnde quo ueni? Leuis una mors est

uirginum culpae. Vigilansne ploro

turpe commissum an uitiis carentem

     ludit imago               40

uana quae porta fugiens eburna

somnium ducit? Meliusne fluctus

ire per longos fuit an recentis

     carpere flores?

Si quis infamen mihi nunc iuuencum               45

dedat iratae, lacerare ferro et

frangere enitar modo multum amati

     cornua monstri.

Impudens liqui patrios Penates,

impudens Orcum moror. O deorum               50

si quis haec audis, utinam inter errem

     nuda leones.

Antequam turpis macies decentis

occupet malas teneraeque sucus

defluat praedae, speciosa quaero               55

     pascere tigris.

Vilis Europe, pater urget absens:

quid mori cessas? Potes hac ab orno

pendulum zona bene te secuta

     laedere collum.               60

Siue te rupes et acuta leto

saxa delectant, age te procellae

crede ueloci, nisi erile mauis

     carpere pensum

regius sanguis dominaeque tradi               65

barbarae paelex.' Aderat querenti

perfidum ridens Venus et remisso

     filius arcu.

Mox, ubi lusit satis: 'Abstineto'

dixit 'irarum calidaeque rixae,               70

cum tibi inuisus laceranda reddet

     cornua taurus.

Vxor inuicti Iouis esse nescis.

Mitte singultus, bene ferre magnam

disce fortunam; tua sectus orbis               75

     nomina ducet'.

 

XXVIII

     Festo quid potius die

Neptuni faciam? Prome reconditum,

     Lyde, strenua Caecubum

munitaeque adhibe uim sapientiae.

     Inclinare meridiem               5

sentis ac, ueluti stet uolucris dies,

     parcis deripere horreo

cessantem Bibuli consulis amphoram?

     Nos cantabimus inuicem

Neptunum et uiridis Nereidum comas,               10

     tu curua recines lyra

Latonam et celeris spicula Cynthiae;

     summo carmine, quae Cnidon

fulgentisque tenet Cycladas et Paphum

     iunctis uisit oloribus;

dicetur merita Nox quoque nenia.               15

 

XXIX

Tyrrhena regum progenies, tibi

non ante uerso lene merum cado

     cum flore, Maecenas, rosarum et

     pressa tuis balanus capillis

amdudum apud me est: eripe te morae               5i

nec semper udum Tibur et Aefulae

     decliue contempleris aruom et

     Telegoni iuga parricidae.

Fastidiosam desere copiam et

molem propinquam nubibus arduis,               10

     omitte mirari beatae

     fumum et opes strepitumque Romae.

Plerumque gratae diuitibus uices

mundaeque paruo sub lare pauperum

     cenae sine aulaeis et ostro               15

     sollicitam explicuere frontem.

Iam clarus occultum Andromedae pater

ostendit ignem, iam Procyon furit

     et stella uesani Leonis

     sole dies referente siccos;               20

iam pastor umbras cum grege languido

riuomque fessus quaerit et horridi

     dumeta Siluani caretque

     ripa uagis taciturna uentis.

Tu ciuitatem quis deceat status               25

curas et urbi sollicitus times

     quid Seres et regnata Cyro

     Bactra parent Tanaisque discors.

Prudens futuri temporis exitum

caliginosa nocte premit deus               30

     ridetque, si mortalis ultra

     fas trepidat. Quod adest memento

componere aequus; cetera fluminis

ritu feruntur, nunc medio aequore

     cum pace delabentis Etruscum               35

     in mare, nunc lapides adesos

stirpisque raptas et pecus et domos

uolentis una, non sine montium

     clamore uicinaeque siluae,

     cum fera diluuies quietos               40

inritat amnis. Ille potens sui

laetusque deget cui licet in diem

     dixisse: 'Vixi': cras uel atra

     nube polum Pater occupato

uel sole puro; non tamen inritum,               45

quodcumque retro est, efficiet neque

     diffinget infectumque reddet

     quod fugiens semel hora uexit.

Fortuna saeuo laeta negotio et

ludum insolentem ludere pertinax               50

     transmutat incertos honores,

     nunc mihi, nunc alii benigna.

Laudo manentem; si celeris quatit

pinnas, resigno quae dedit et mea

     uirtute me inuoluo probamque               55

     pauperiem sine dote quaero.

Non est meum, si mugiat Africis

malus procellis, ad miseras preces

     decurrere et uotis pacisci,

     ne Cypriae Tyriaeque merces               60

addant auaro diuitias mari;

tunc me biremis praesidio scaphae

     tutum per Aegaeos tumultus

     aura feret geminusque Pollux.

 

XXX

Exegi monumentum aere perennius

regalique situ pyramidum altius,

quod non imber edax, non Aquilo inpotens

possit diruere aut innumerabilis

annorum series et fuga temporum.               5

Non omnis moriar multaque pars mei

uitabit Libitinam; usque ego postera

crescam laude recens, dum Capitolium

scandet cum tacita uirgine pontifex.

Dicar, qua uiolens obstrepit Aufidus               10

et qua pauper aquae Daunus agrestium

regnauit populorum, ex humili potens

princeps Aeolium carmen ad Italos

deduxisse modos. Sume superbiam

quaesitam meritis et mihi Delphica               15

lauro cinge uolens, Melpomene, comam.

 

 

LIBER QUARTUS

 

I

     Intermissa, Venus, diu

rursus bella moues? Parce precor, precor.

     Non sum qualis eram bonae

sub regno Cinarae. Desine, dulcium

     mater saeua Cupidinum,               5

circa lustra decem flectere mollibus

     iam durum imperiis: abi,

quo blandae iuuenum te reuocant preces.

     Tempestiuius in domum

Pauli purpureis ales oloribus               10

     comissabere Maximi,

si torrere iecur quaeris idoneum;

     namque et nobilis et decens

et pro sollicitis non tacitus reis

     et centum puer artium               15

late signa feret militiae tuae,

     et, quandoque potentior

largi muneribus riserit aemuli,

     Albanos prope te lacus

ponet marmoream sub trabe citrea.               20

     Illic plurima naribus

duces tura, lyraque et Berecyntia

     delectabere tibia

mixtis carminibus non sine fistula;

     illic bis pueri die

numen cum teneris uirginibus tuum               25

     laudantes pede candido

in morem Salium ter quatient humum.

     Me nec femina nec puer

iam nec spes animi credula mutui               30

     nec certare iuuat mero

nec uincire nouis tempora floribus.

     Sed cur heu, Ligurine, cur

manat rara meas lacrima per genas?

     Cur facunda parum decoro               35

inter uerba cadit lingua silentio?

     Nocturnis ego somniis

iam captum teneo, iam uolucrem sequor

     te per gramina Martii

campi, te per aquas, dure, uolubilis.               40

 

II

Pindarum quisquis studet aemulari,

Iulle, ceratis ope Daedalea

nititur pinnis, uitreo daturus

     nomina ponto.

Monte decurrens uelut amnis, imbres               5

quem super notas aluere ripas,

feruet inmensusque ruit profundo

     Pindarus ore,

laurea donandus Apollinari,

seu per audacis noua dithyrambos               10

uerba deuoluit numerisque fertur

     lege solutis,

seu deos regesque canit, deorum

sanguinem, per quos cecidere iusta

morte Centauri, cecidit tremendae               15

     flamma Chimaerae,

siue quos Elea domum reducit

palma caelestis pugilemue equomue

dicit et centum potiore signis

     munere donat,               20

flebili sponsae iuuenemue raptum

plorat et uiris animumque moresque

aureos educit in astra nigroque

     inuidet Orco.

Multa Dircaeum leuat aura cycnum,               25

tendit, Antoni, quotiens in altos

nubium tractus; ego apis Matinae

     more modoque

grata carpentis thyma per laborem

plurimum circa nemus uuidique               30

Tiburis ripas operosa paruus

     carmina fingo.

Concines maiore poeta plectro

Caesarem, quandoque trahet ferocis

per sacrum cliuum merita decorus               35

     fronde Sygambros;

quo nihil maius meliusue terris

fata donauere bonique diui

nec dabunt, quamuis redeant in aurum

     tempora priscum.               40

Concines laetosque dies et urbis

publicum ludum super impetrato

fortis Augusti reditu forumque

     litibus orbum.

Tum meae, si quid loquar audiendum,               45

uocis accedet bona pars, et: 'O sol

pulcher, o laudande!' canam recepto

     Caesare felix;

teque, dum procedis, io Triumphe!

non semel dicemus, io Triumphe!               50

ciuitas omnis, dabimusque diuis

     tura benignis.

Te decem tauri totidemque uaccae,

me tener soluet uitulus, relicta

matre qui largis iuuenescit herbis               55

     in mea uota,

fronte curuatos imitatus ignis

tertius lunae referentis ortum,

qua notam duxit niueus uideri,

     cetera fuluus.               60

 

III

     Quem tu, Melpomene, semel

nascentem placido lumine uideris,

     illum non labor Isthmius

clarabit pugilem, non equus impiger

     curru ducet Achaico               5

uictorem, neque res bellica Deliis

     ornatum foliis ducem,

quod regum tumidas contuderit minas,

     ostendet Capitolio;

sed quae Tibur aquae fertile praefluunt               10

     et spissae nemorum comae

fingent Aeolio carmine nobilem.

     Romae principis urbium

dignatur suboles inter amabilis

     uatum ponere me choros,               15

et iam dente minus mordeor inuido.

     O testudinis aureae

dulcem quae strepitum, Pieri, temperas,

     o mutis quoque piscibus

donatura cycni, si libeat, sonum,               20

     totum muneris hoc tui est,

quod monstror digito praetereuntium

     Romanae fidicen lyrae;

quod spiro et placeo, si placeo, tuum est.

 

IV

Qualem ministrum fulminis alitem,

cui rex deorum regnum in auis uagas

     permisit expertus fidelem

     Iuppiter in Ganymede flauo,

olim iuuentas et patrius uigor               5

nido laborum protulit inscium

     uernique iam nimbis remotis

     insolitos docuere nisus

uenti pauentem, mox in ouilia

demisit hostem uiuidus impetus,               10

     nunc in reluctantis dracones

     egit amor dapis atque pugnae;

qualemue laetis caprea pascuis

intenta fuluae matris ab ubere

     iam lacte depulsum leonem15

     dente nouo peritura uidit:

uidere Raeti bella sub Alpibus

Drusum gerentem; Vindelici -- quibus

     mos unde deductus per omne

     tempus Amazonia securi               20

dextras obarmet, quaerere distuli,

nec scire fas est omnia -- sed diu

     lateque uictrices cateruae

     consiliis iuuenis reuictae

sensere, quid mens rite, quid indoles               25

nutrita faustis sub penetralibus

     posset, quid Augusti paternus

     in pueros animus Nerones.

Fortes creantur fortibus et bonis;

est in iuuencis, est in equis patrum               30

     uirtus neque inbellem feroces

     progenerant aquilae columbam;

doctrina sed uim promouet insitam

rectique cultus pectora roborant;

     utcumque defecere mores,               35

     indecorant bene nata culpae.

Quid debeas, o Roma, Neronibus,

testis Metaurum flumen et Hasdrubal

     deuictus et pulcher fugatis

     ille dies Latio tenebris,               40

qui primus alma risit adorea,

dirus per urbes Afer ut Italas

     ceu flamma per taedas uel Eurus

     per Siculas equitauit undas.

Post hoc secundis usque laboribus               45

Romana pubes creuit et impio

     uastata Poenorum tumultu

     fana deos habuere rectos;

dixitque tandem perfidus Hannibal:

'Cerui, luporum praeda rapacium,               50

     sectamur ultro, quos opimus

     fallere et effugere est triumphus.

Gens, quae cremato fortis ab Ilio

iactata Tuscis aequoribus sacra

     natosque maturosque patres               55

     pertulit Ausonias ad urbes,

duris ut ilex tonsa bipennibus

nigrae feraci frondis in Algido,

     per damna, per caedes ab ipso

     ducit opes animumque ferro.               60

Non hydra secto corpore firmior

uinci dolentem creuit in Herculem,

     monstrumue submisere Colchi

     maius Echioniaeue Thebae.

Merses profundo, pulchrior euenit;               65

luctere, multa proruet integrum

     cum laude uictorem geretque

     proelia coniugibus loquenda.

Carthagini iam non ego nuntios

mittam superbos; occidit, occidit               70

     spes omnis et fortuna nostri

     nominis Hasdrubale interempto.

Nil Claudiae non perficient manus,

quas et benigno numine Iuppiter

     defendit et curae sagaces               75

     expediunt per acuta belli'.

 

V

Diuis orte bonis, optume Romulae

custos gentis, abes iam nimium diu;

maturum reditum pollicitus patrum

     sancto consilio redi.

Lucem redde tuae, dux bone, patriae;               5

instar ueris enim uoltus ubi tuus

adfulsit populo, gratior it dies

     et soles melius nitent.

Vt mater iuuenem, quem Notus inuido

flatu Carpathii trans maris aequora               10

cunctantem spatio longius annuo

     dulci distinet a domo,

uotis omnibusque et precibus uocat,

curuo nec faciem litore dimouet,

sic desideriis icta fedelibus               15

     quaerit patria Caesarem.

Tutus bos etenim rura perambulat,

nutrit rura Ceres almaque Faustitas,

pacatum uolitant per mare nauitae,

     culpari metuit fides,               20

nullis polluitur casta domus stupris,

mos et lex maculosum edomuit nefas,

laudantur simili prole puerperae,

     culpam poena premit comes.

Quis Parthum paueat, quis gelidum Scythen,               25

quis Germania quos horrida parturit

fetus incolumi Caesare? Quis ferae

     bellum curet Hiberiae?

Condit quisque diem collibus in suis

et uitem uiduas ducit ad arbores;               30

hinc ad uina redit laetus et alteris

     te mensis adhibet deum;

te multa prece, te prosequitur mero

defuso pateris et Laribus tuum

miscet numen, uti Graecia Castoris               35

     et magni memor Herculis.

'Longas o utinam, dux bone, ferias

praestes Hesperiae!' dicimus integro

sicco mane die, dicimus uuidi,

     cum sol Oceano subest.               40

 

VI

Diue, quem proles Niobea magnae

uindicem linguae Tityosque raptor

sensit et Troiae prope uictor altae

     Pthius Achilles,

ceteris maior, tibi miles impar,               5

filius quamuis Thetidis marinae

Dardanas turris quateret tremenda

     cuspide pugnax.

Ille mordaci uelut icta ferro

pinus aut inpulsa cupressus Euro               10

procidit late posuitque collum in

     puluere Teucro;

ille non inclusus equo Mineruae

sacra mentito male feriatos

troas et laetam Priami choreis               15

     falletet aulam;

sed palam captis grauis, heu nefas, heu!

nescios fari pueros Achiuis

ureret flammis, etiam latentem

     matris in aluo,               20

ni tuis flexus Venerisque gratae

uocibus diuom pater adnuisset

rebus Aeneae potiore ductos

     alite muros.

Doctor argutae fidicen Thaliae,               25

Phoebe, qui Xantho lauis amne crinis,

Dauniae defende decus Camenae,

     leuis Agyieu.

Spiritum Phoebus mihi, Phoebus artem

carminis nomenque dedit poetae.               30

Virginum primae puerique claris

     patribus orti,

Deliae tutela deae, fugacis

lyncas et ceruos cohibentis arcu,

Lesbium seruate pedem meique               35

     pollicis ictum,

rite Latonae puerum canentes,

rite crescentem face Noctilucam,

prosperam frugum celeremque pronos

     uoluere mensis.               40

Nupta iam dices: 'Ego dis amicum,

saeculo festas referente luces,

reddidi carmen docilis modorum

     uatis Horati.'

 

VII

Diffugere niues, redeunt iam gramina campis

     arboribus comae;

mutat terra uices et decrescentia ripas

     flumina praetereunt;

Gratia cum Nymphis geminisque sororibus audet               5

     ducere nuda chorus.

Inmortalia ne speres, monet annus et almum

     quae rapit hora diem.

Frigora mitescunt Zephyris, uer proterit aestas,

     interitura simul               10

pomifer autumnus fruges effuderit, et mox

     bruma recurrit iners.

Damna tamen celeres reparant caelestia lunae:

     non ubi decidimus

quo pater Aeneas, quo diues Tullus et Ancus,               15

     puluis et umbra sumus.

Quis scit an adiciant hodiernae crastina summae

     tempora di superi?

Cuncta manus auidas fugient heredis, amico

     quae dederis animo.               20

Cum semel occideris et de te splendida Minos

     fecerit arbitria,

non, Torquate, genus, non te facundia, non te

     restituet pietas;

infernis neque enim tenebris Diana pudicum               25

     liberat Hippolytum,

nec Lethaea ualet Theseus abrumpere caro

     uincula Pirithoo.

 

VIII

Donarem pateras grataque commodus,

Censorine, meis aera sodalibus,

donarem tripodas, praemia fortium

Graiorum neque tu pessuma munerum

ferres, diuite me scilicet artium               5

quas aut Parrhasius protulit aut Scopas,

hic saxo, liquidis ille coloribus

sollers nunc hominem ponere, nunc deum.

Sed non haec mihi uis, non tibi talium

res est aut animus deliciarum egens.               10

Gaudes carminibus; carmina possumus

donare et pretium dicere muneri.

Non incisa notis marmora publicis,

per quae spiritus et uita redit bonis

post mortem ducibus, non celeres fugae               15

reiectaeque retrorsum Hannibalis minae,

non incendia Carthaginis impiae

eius, qui domita nomen ab Africa

lucratus rediit, clarius indicant

laudes quam Calabrae Pierides, neque,               20

si chartae sileant quod bene feceris,

mercedem tuleris. Quid foret Iliae

Mauortisque puer, si taciturnitas

obstaret meritis inuida Romuli?

Ereptum Stygiis fluctibus Aeacum               25

uirtus et fauor et lingua potentium

uatum diuitibus consecrat insulis.

Dignum laude irum Musa uetat mori,

caelo Musa beat. Sic Iouis interest

optatis epulis impiger Hercules,               30

clarum Tyndaridae sidus ab infimis

quassas eripiunt aequoribus rates,

ornatus uiridi tempora pampino

Liber uota bonos ducit ad exitus.

 

IX

Ne forte credas interitura quae

longe sonantem natus ad Aufidum

     non ante uolgatas per artis

     uerba loquor socianda chordis:

non, si priores Maeonius tenet               5

sedes Homerus, Pindaricae latent

     Ceaeque et Alcaei minaces

     Stesichoriue graues Camenae;

nec siquid olim lusit Anacreon,

deleuit aetas; spirat adhuc amor               10

     uiuuntque commissi calores

     Aeoliae fidibus puellae.

Non sola comptos arsit adulteri.

crines et aurum uestibus inlitum

     mirata regalisque cultus               15

     et comites Helene Lacaena

primusue Teucer tela Cydonio

direxit arcu; non semel Ilios

     uexata; non pugnauit ingens

     Idomeneus Sthenelusue solus               20

dicenda Musis proelia; non ferox

Hector uel acer Deiphobus grauis

     excepit ictus pro pudicis

     coniugibus puerisque primus.

Vixere fortes ante Agamemnona               25

multi; sed omnes inlacrimabiles

     urgentur ignotique longa

     nocte, carent quia uate sacro.

Paulum sepultae distat inertiae

celata uirtus. Non ego te meis               30

     chartis inornatum silebo

     totue tuos patiar labores

impune, Lolli, carpere liuidas

obliuiones. Est animus tibi

     rerumque prudens et secundis               35

     temporibus dubiisque rectus,

uindex auarae fraudis et abstinens

ducentis ad se cuncta pecuniae,

     consulque non unius anni,

     sed quotiens bonus atque fidus               40

iudex honestum praetulit utili,

reiecit alto dona nocentium

     uoltu, per obstantis cateruas

     explicuit sua uictor arma.

Non possidentem multa uocaueris               45

recte beatum; rectius occupat

     nomen beati, qui deorum

     muneribus sapienter uti

duramque callet pauperiem pati

peiusque leto flagitium timet,               50

     non ille pro caris amicis

     aut patria timidus perire.

 

X

O crudelis adhuc et Veneris muneribus potens,

insperata tuae cum ueniet pluma superbiae

et, quae nunc umeris inuolitant, deciderint comae,

nunc et qui color est puniceae flore prior rosae

mutatus Ligurinum in faciem uerterit hispidam,               5

dices, heu, quotiens te speculo uideris alterum:

'Quae mens est hodie, cur eadem non puero fuit,

uel cur his animis incolumes non redeunt genae?'

 

XI

Est mihi nonum superantis annum

plenus Albani cadus, est in horto,

Phylli, nectendis apium coronis,

     est hederae uis

multa, qua crinis religata fulges,               5

ridet argento domus, ara castis

uincta uerbenis auet immolato

     spargier agno;

cuncta festinat manus, huc et illuc

cursitant mixtae pueris puellae,               10

sordidum flammae trepidant rotantes

     uertice fumum.

Vt tamen noris quibus aduoceris

gaudiis, Idus tibi sunt agendae,

qui dies mensem Veneris marinae               15

     findit Aprilem,

iure sollemnis mihi sanctiorque

paene natali proprio, quod ex hac

luce Maecenas meus affluentis

     ordinat annos.               20

Telephum, quem tu petis, occupauit

non tuae sortis iuuenem puella

diues et lasciua tenetque grata

     compede uinctum.

Terret ambustus Phaethon auaras               25

spes et exemplum graue praebet ales

Pegasus terrenum equitem grauatus

     Bellerophontem,

semper ut te digna sequare et ultra

quam licet sperare nefas putando               30

disparem uites. Age iam, meorum

     finis amorum

(non enim posthac alia calebo

femina), condisce modos, amanda

uoce quos reddas; minuentur atrae               35

     carmine curae.

 

XII

Iam ueris comites, quae mare temperant,

impellunt animae lintea Thraciae,

iam nec prata rigent, nec fluuii strepunt

     hiberna niue turgidi.

Nidum ponit, Ityn flebiliter gemens,               5

infelix auis et Cecropiae domus

aeternum obprobrium, quod male barbaras

     regum est ulta libidines.

Dicunt in tenero gramine pinguium

custodes ouium carmina fistula               10

delectantque deum, cui pecus et nigri

     colles Arcadiae placent.

Adduxere sitim tempora, Vergili;

sed pressum Calibus ducere Liberum

si gestis, iuuenum nobilium cliens,               15

     nardo uina merebere.

Nardi paruus onyx eliciet cadum,

qui nunc Sulpiciis accubat horreis,

spes donare nouas largus amaraque

     curarum eluere efficax.               20

Ad quae si properas gaudia, cum tua

uelox merce ueni; non ego te meis

inmunem meditor tinguere poculis,

     plena diues ut in domo.

Verum pone moras et studium lucri,               25

nigrorumque memor, dum licet, ignium

misce stultitiam consiliis breuem:

     dulce est desipere in loco.

 

XIII

Audiuere, Lyce, di mea uota, di

audiuere, Lyce: fis anus, et tamen

     uis formosa uideri

     ludisque et bibis impudens

et cantu tremulo pota Cupidinem               5

lentum sollicitas. Ille uirentis et

     doctae psallere Chiae

     pulchris excubat in genis.

Importunus enim transuolat aridas

quercus et refugit te quia luridi               10

     dentes, te quia rugae

     turpant et capitis niues.

Nec Coae referunt iam tibi purpurae

nec cari lapides tempora, quae semel

     notis condita fastis               15

     inclusit uolucris dies.

Quo fugit Venus, heu, quoue color, decens

quo motus? Quid habes illius, illius,

     quae spirabat amores,

     quae me surpuerat mihi,               20

felix post Cinaram notaque et artium

gratarum facies? Sed Cinarae breuis

     annos fata dederunt,

     seruatura diu parem

cornicis uetulae temporibus Lycen,               25

possent ut iuuenes uisere feruidi

     multo non sine risu

     dilapsam in cineres facem.

 

XIV

Quae cura patrum quaeue Quiritium

plenis honorum muneribus tuas,

     Auguste, uirtutes in aeuum

     per titulos memoresque fastus

aeternet, o qua sol habitabilis               5

inlustrat oras maxime principum?

     quem legis expertes Latinae

     Vindelici didicere nuper

quid Marte posses. Milite nam tuo

Drusus Genaunos, inplacidum genus,               10

     Breunosque uelocis et arces

     Alpibus impositas tremendis

deiecit acer plus uice simplici.

Maior Neronum mox graue proelium

     commisit immanisque Raetos               15

     auspiciis pepulit secundis,

spectandus in certamine Martio,

deuota morti pectora liberae

     quanti fatigaret ruinis,

     indomitas prope qualis undas               20

exercet Auster Pleiadum choro

scindente nubes, impiger hostium

     uexare turmas et frementem

     mittere equum medios per ignis.

Sic tauriformis uoluitur Aufidus,               25

qui regna Dauni praefluit Apuli,

     cum saeuit horrendamque cultis

     diluuiem meditatur agris,

ut barbarorum Claudius agmina

ferrata uasto diruit impetu               30

     primosque et extremos metendo

     strauit humum sine clade uictor,

te copias, te consilium et tuos

praebente diuos. Nam tibi quo die

     portus Alexandrea supplex               35

     et uacuam patefecit aulam,

Fortuna lustro prospera tertio

belli secundos reddidit exitus

     laudemque et optatum peractis

     imperiis decus arrogauit.               40

Te Cantaber non ante domabilis

Medusque et Indus, te profugus Scythes

     miratur, o tutela praesens

     Italiae dominaeque Romae;

te fontium qui celat origines               45

Nilusque et Hister, te rapidus Tigris,

     te beluosus qui remotis

     obstrepit Oceanus Britannis,

te non pauentis funera Galliae

duraeque tellus audit Hiberiae,               50

     te caede gaudentes Sygambri

     compositis uenerantur armis.

 

XV

Phoebus uolentem proelia me loqui

uictas et urbes increpuit lyra,

     ne parua Tyrrhenum per aequor

     uela darem. Tua, Caesar, aetas

fruges et agris rettulit uberes               5

et signa nostro restituit Ioui

     derepta Parthorum superbis

     postibus et uacuum duellis

Ianum Quirini clausit et ordinem

rectum euaganti frena licentiae               10

     iniecit emouitque culpas

     et ueteres reuocauit artes

per quas Latinum nomen et Italae

creuere uires famaque et imperi

     porrecta maiestas ad ortus               15

     solis ab Hesperio cubili.

Custode rerum Caesare non furor

ciuilis aut uis exiget otium,

     non ira, quae procudit enses

     et miseras inimicat urbes.               20

Non qui profundum Danuuium bibunt

edicta rumpent Iulia, non Getae,

     non Seres infidique Persae,

     non Tanain prope flumen orti.

Nosque et profestis lucibus et sacris               25

inter iocosi munera Liberi

     cum prole matronisque nostris

     rite deos prius adprecati,

uirtute functos more patrum duces

Lydis remixto carmine tibiis               30

     Troiamque et Anchisen et almae

     progeniem Veneris canemus.

 

 

CARMEN SAECVLARE

Phoebe siluarumque potens Diana,

lucidum caeli decus, o colendi

semper et culti, date quae precamur

     tempore sacro,

quo Sibyllini monuere uersus               5

uirgines lectas puerosque castos

dis, quibus septem placuere colles,

     dicere carmen.

Alme Sol, curru nitido diem qui

promis et celas aliusque et idem               10

nasceris, possis nihil urbe Roma

     uisere maius.

Rite maturos aperire partus

lenis, Ilithyia, tuere matres,

siue tu Lucina probas uocari               15

     seu Genitalis:

diua, producas subolem patrumque

prosperes decreta super iugandis

feminis prolisque nouae feraci

     lege marita,               20

certus undenos deciens per annos

orbis ut cantus referatque ludos

ter die claro totiensque grata

     nocte frequentis.

Vosque ueraces cecinisse, Parcae,               25

quod semel dictum est stabilisque rerum

terminus seruet, bona iam peractis

     iungite fata.

Fertilis frugum pecorisque Tellus

spicea donet Cererem corona;               30

nutriant fetus et aquae salubres

     et Iouis aurae.

Condito mitis placidusque telo

supplices audi pueros, Apollo;

siderum regina bicornis, audi,               35

     Luna, puellas.

Roma si uestrum est opus Iliaque

litus Etruscum tenuere turmae,

iussa pars mutare Lares et urbem

     sospite cursu,               40

cui per ardentem sine fraude Troiam

castus Aeneas patriae superstes

liberum muniuit iter, daturus

     plura relictis:

di, probos mores docili iuuentae,               45

di, senectuti placidae quietem,

Romulae genti date remque prolemque

     et decus omne;

quaeque uos bobus ueneratur albis

clarus Anchisae Venerisque sanguis,               50

impetret, bellante prior, iacentem

     lenis in hostem.

Iam mari terraque manus potentis

Medus Albanasque timet securis;

iam Scythae responsa petunt, superbi               55

     nuper et Indi;

iam Fides et Pax et Honor Pudorque

priscus et neglecta redire Virtus

audet apparetque beata pleno

     Copia cornu;               60

augur et fulgente decorus arcu

Phoebus acceptusque nouem Camenis,

qui salutari leuat arte fessos

     corporis artus,

si Palatinas uidet aequus arces,               65

remque Romanam Latiumque felix

alterum in lustrum meliusque semper

     prorogat aeuum;

quaeque Auentinum tenet Algidumque,

quidecim Diana preces uirorum               70

curat et uotis puerorum amicas

     applicat auris.

Haec Iouem sentire deosque cunctos

spem bonam certamque domum reporto,

doctus et Phoebi chorus et Dianae               75

     dicere laudes.

 


Aerius, 2004